زهرا کرد

اگر عنوان ادبیات قرن بیستم را «مدرنیسم» بدانیم، چندان دورازذهن نیست که قرن بیست‌ویکم را «قرن روایت» بنامیم؛ دوره‌ای که در آن روایت‌های مستند به بخشی جدایی‌ناپذیر از ادبیات تبدیل شده‌اند و حتی در سال ۲۰۱۵، «آکادمی نوبل» را مجاب کردند که برای نخستین‌بار جایزه ادبیات را نه به یک اثر داستانی، بلکه به روایتی مستند به نام «جنگ چهره زنانه ندارد» اختصاص دهد. چنین رویکردی، ژانر روایت را به رسمیت شناخته است. انتشار گسترده جستار و روایت‌های مستند در جهان و ترجمه و تألیف ناداستان در ایران، گواه همین تغییر است. افزون بر کتاب‌ها، روایت هسته اصلی مجلاتی چون «داستان همشهری»، «ناداستان» و «سان» بوده و این روزها فصلنامه «دوباره» نیز از روایت می‌گوید.

سوگ‌نامه‌ای برای «محمودرضا بهمن‌پور»

جنایت جنگی اصطلاحی حقوقی است که خروجی کنوانسیون‌های ۱۸۹۹- ۱۹۰۷ لاهه و ۱۹۴۹ ژنو به‌حساب می‌آید. جنایت جنگی به مجموعه اقداماتی که منجر به کشته‌شدن و آسیب غیرنظامیان و اسرای جنگی شود، می‌گویند. مفاد این کنوانسیون بیش و پیش از همه بر حقوق افراد غیرنظامی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم تأکید دارد. اما روی دیگر جنگ که در دادگاه‌های بین‌المللی و گفتمان سران حکومت‌ها بررسی نمی‌شود زندگی شخصی مردمی است که قربانیان اصلی جنگ‌ها هستند. مردمی که نقشی در تصمیم‌گیری‌ها برای جنگ ندارند. اگرچه جنایت جنگی مصادیق مشخصی دارد، اما چه بسیار آسیب‌هایی که جنگ در زندگی مردم ایجاد کرده و در هیچ دادگاه و کنوانسیونی موردبررسی قرار نمی‌گیرد. در این گزارش پای صحبت تعدادی از هم‌وطنان در اقصی‌نقاط ایران نشستیم و یک سؤال را مطرح کردیم: جنگ در زندگی شخصی آن‌ها چه اثری برجای گذاشته که تبعاتش تا مدت‌ها باقی‌مانده و از آن به‌عنوان جنایت جنگی زندگی‌شان یاد می‌کنند؟

سمفونی مرگ‌آور جنگ با سازهایی چون بمب، پهپاد، پدافند، جنگنده، سنگرشکن و سپس هم‌نوایی آژیر آمبولانس و آتش‌نشانی خوراک شنیداری این روزهای مردم در اقصی‌نقاط ایران است. حس شنوایی به‌عنوان آخرین حسی که در انسان خاموش می‌شود در هنگامه جنگ اهمیت حیاتی پیدا می‌کند. در جنگ، شنوایی از حسی برای جهت‌یابی و شنیدن به حسی در خدمت بقا تبدیل می‌شود. در این میان علل مختلفی نظیر تغییر در فعل‌وانفعالات و مسیر پردازش اصوات در مغز به شرطی‌شدن نسبت به صداهای مختلف در انسان منجر می‌شود. شرطی‌شدنی که به‌صورت هراس از صدا خود را نشان داده و این روزها در گفتمان روزمره زندگی مردم بسیار شنیده می‌شود. اینکه با کوچک‌ترین صدایی از جا می‌پرند و در ذهنشان، آسانسور صدایی مشابه جنگنده تولید می‌کند.

گفتن و نوشتن از نوروز در سالی‌ که لباس عزای جنگ دوازده‌روزه و وقایع تلخ دی‌ماه را از تن درنیاورده‌ایم و ناگهان عزای جنگی جدید را بر تنمان کرده‌اند، سخن به گزاف گفتن است. نوروزی که اگرچه زمین و آسمان برایش نو می‌شوند و درختان در زیر بمباران، شکوفه می‌دهند از آن‌طرف مصیبتی که بر ما می‌رود هم نو می‌شود. اما آدمی است و امید. آدمی است و میل به زیستن. حالا در آستانه نوروزی تاریخی از جمعی از مردم این سؤال را پرسیدیم که اگر جنگ تمام شود، نخستین کاری که انجام می‌دهید، چیست؟ چراکه امید به پساجنگ، خود نوید زیستن و آینده را می‌دهد.

در روز شانزدهم جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، استان همدان مورد حمله واقع شد. به‌گفته معاون سیاسی و امنیتی استانداری همدان، در روز یکشنبه، ۲۴ اسفندماه، یک مرکز نظامی و دو مرکز آموزشی در شهر همدان، یک مرکز دانشگاهی در اسدآباد و یک مرکز نظامی در رزن هدف اصابت جنگنده‌های دشمن قرار گرفتند. حمله‌ای که تاکنون ۹ کشته و شهید به‌جا گذاشته است. اگرچه هنوز مشخص نیست چه تعداد از این ۹ نفر نظامی و غیرنظامی بوده‌اند؛ اما به‌گفته یکی از مخاطبان «پیام ما» که صبح دوشنبه در گورستان باغ بهشت همدان حضور داشت، تعداد کشته‌شده‌ها بیش از ۹ نفر است. پایتخت تابستانی مادها، همدان در غرب ایران واقع است. این استان با داشتن یک اثر ثبت جهانی یونسکو محوطه باستانی هگمتانه، دو کاروانسرای ثبت جهانی تاج آباد و فرسفج و پرشمار بنای ثبت ملی منجمله آرامگاه باباطاهر و آرامگاه بوعلی و نزدیکی به مرزهای غربی ایران از شهرهایی با تمدن چندهزارساله و باقیمانده دوره سکاهاست که آخرین یکشنبه سال برای چندمین بار مورد حمله قرار گرفت.

زیست اجتماعی، حس تعلق به قبیله و حمایت از گروه، مفاهیم مشترکی در ناخودآگاه و حافظه جمعی بشر هستند. اگرچه توسعه زندگی شهرنشینی و افزایش سرعت آن در سایه اینترنت بیش‌ازپیش فردیت را گسترش می‌دهد، اما کماکان نیاز به حضور در گروه یک نیاز غیرقابل‌انکار است. در شرایط بحرانی که بقا تهدید شده و موجودیت افراد در معرض خطر است، عضویت در گروه و شنیده‌شدن است که به آدمی اطمینان می‌بخشد. با توجه به وضعیت تعلیق و یأس فزاینده‌ای که به‌دنبال وقایع دی‌ماه در جامعه ایران وجود دارد، گروه‌های متعددی به‌صورت مستقل و عام‌المنفعه اقدام به برگزاری گروه‌درمانی حمایتی کرده‌اند. «رانه»، یکی از مراکز خصوصی در تهران است که با برگزاری جلسات گروه‌درمانی حمایتی در راستای ایفای مسئولیت اجتماعی و همراهی با مردم دردمند عمل می‌کنند.

خشم این روزهای ایران، صرفاً یک واکنش لحظه‌ای نیست؛ در صف نان، پشت فرمان، زیر پست‌‌های شبکه‌های اجتماعی و حتی در سکوت خانه‌ها مدام جریان دارد. بعد از بحران‌های پی‌درپی، از اعتراضات دی‌ماه تا فشارهای اقتصادی و فرسودگی اجتماعی، حسی در روان جمعی ما انباشته شده است؛ تنشی مزمن که به‌سادگی فروکش نمی‌کند و با هر محرک کوچکی دوباره سر برمی‌آورد. این خشم، واکنش به یک تجربه خاص نیست؛ حاصل سال‌ها تجربه بی‌ثباتی، ناامنی و احساسات فروخورده است که به این روزهای ما خلاصه نمی‌شود. وقتی خشم در یک جامعه مزمن می‌شود، به حافظه جمعی راه پیدا می‌کند و آهسته‌آهسته به نسل‌های بعد منتقل می‌شود. خشم سرکوب‌شده می‌تواند به‌شکل پرخاشگری پنهان، فرسودگی، بی‌اعتمادی یا حتی بی‌حسی عاطفی بازتولید شود و تداوم یابد. اما این خشم انباشته، جامعه را به چه سمت می‌برد؟ آیا به چرخه‌ای از فرسایش روانی و اجتماعی دامن می‌زند یا شکل‌های تازه‌تری از تنش و گسست را در سال‌های پیش‌ رو رقم خواهد زد؟ «سید وحید شریعت»، رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، در گفت‌وگو با «پیام ما» از ریشه‌های این خشم و پیامدهای آن می‌گوید.