شبنم شکوریان

با وجود سوددهی آشکار صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر روی کاغذ، در عمل پروژه‌ها در صف طولانی بروکراسی، کمبود منابع مالی و کندی در فروش برق گرفتار مانده‌اند و بسیاری نیمه‌تمام رها می‌شوند. سرمایه‌گذاران، حتی وقتی منابع خود را آماده می‌کنند، با موانع اداری و بانکی پیچیده‌ای مواجه‌اند که اجرای یک پروژه چهار تا شش ماهه را به یک‌ونیم تا دو سال می‌کشاند. محمد امین زنگنه، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، در گفت‌وگو با «پیام ما» این موانع را از نزدیک تشریح می‌کند و توضیح می‌دهد چرا نیروگاه‌های خورشیدی نسبت به سایر منابع جلوتر هستند و مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران نامتوازن است.

سال‌هاست درباره توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر صحبت می‌شود، اما واقعیت میدانی، تصویر دیگری دارد. اگرچه نیروگاه‌های خورشیدی با سرعت بیشتری پیش رفته‌اند، اما پروژه‌های بادی، زیست‌توده و زمین‌گرمایی همچنان در حاشیه مانده‌اند. بسیاری از تصمیم‌ها نه براساس یک برنامه‌ریزی منسجم، بلکه در قالب بخشنامه‌ها و ابلاغ‌های ناگهانی اتخاذ می‌شوند؛ دستورهایی که در مدت کوتاهی می‌توانند قواعد سرمایه‌گذاری را کاملاً دگرگون کنند. این درحالی‌است که برنامه توسعه هفتم، هدف ساخت ۱۲ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر را پیش‌بینی کرده است؛ هدفی که بدون اصلاح جدی سازوکارهای مالی، ارزی و نهادی، دور از دسترس خواهد بود. در گفت‌وگوی پیش‌ رو، «امیر طالبی طرقبه»، مدیرعامل شرکت شایان شار کیش و عضو انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، از دلایل کندی توسعه، تصمیم‌های متناقض و آثار ورود مستقیم دولت به عرصه اجرا سخن می‌گوید.

در جنوب آسیا، جایی که خورشید تقریباً در تمام روزهای سال بر زمین می‌تابد، هند رکورد تازه‌ای در بهره‌گیری از انرژی خورشیدی ثبت کرده است. پرجمعیت‌ترین شبه‌جزیره منطقه، در نه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۹ گیگاوات ظرفیت جدید تجدیدپذیر به شبکه برق خود افزود که بیش از دوسوم آن خورشیدی بود. براساس داده‌های رسمی وزارت انرژی‌های نو و تجدیدپذیر هند (MNRE)، تا پایان سپتامبر ۲۰۲۵ ظرفیت کل نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر این کشور به حدود ۲۴۷.۳ گیگاوات رسیده است.

بحران انرژی و تغییر اقلیم، قرن بیست‌ویکم را به میدان رقابتی تازه برای کشورها بدل کرده است؛ رقابتی که در آن اتکای صرف به نفت و گاز دیگر به معنای امنیت نیست و هر روز اقتصاد کشورها در معرض شوکی تازه قرار می‌‌گیرد. در چنین شرایطی، چین با سرمایه‌گذاری گسترده در انرژی خورشیدی و بادی نشان داد که گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر نه‌تنها راهی برای مهار بحران‌های زیست‌محیطی است، بلکه می‌تواند ستون اصلی تاب‌آوری اقتصادی و ارتقای جایگاه کشورها در جهان امروز باشد.

در سال‌های اخیر، اصطلاح «تاب‌آوری اقتصادی» به یکی از پرتکرارترین کلیدواژه‌ها در ادبیات اقتصادی و سیاسی ایران تبدیل شده است. تاب‌آوری اقتصادی در ساده‌ترین تعریف به توانایی یک اقتصاد برای تحمل و عبور از شوک‌ها، بحران‌ها و فشارهای بیرونی اطلاق می‌شود؛ شوک‌هایی که می‌تواند ناشی از تحریم‌های بین‌المللی باشد یا ریشه در بحران‌های داخلی مانند تورم، رکود و نوسانات ارزی داشته باشد. اما پرسش اساسی اینجاست: این تاب‌آوری بر دوش چه کسانی بنا می‌شود؟ صنایع بزرگ و دولتی که وابسته به سرمایه‌های کلان هستند، یا شبکه گسترده‌ای از کسب‌وکارهای کوچک که در دل شهرها و روستاها فعالیت می‌کنند؟ نگاه به تجربه اقتصادی سایر کشورهای جهان نشان می‌دهد که کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، ستون‌های اصلی تاب‌آوری‌اند.

با وجود بحران آب و برق در ایران، به‌ویژه در فلات مرکزی، توسعه معادن این مناطق بیش از هر زمان دیگری زیر ذره‌بین قرار گرفته است. مدافعان می‌گویند با بهره‌گیری از فناوری‌های کم‌مصرف، بازچرخانی آب، استفاده از انرژی خورشیدی و بادی و تمرکز بر معادنی با ارزش‌افزوده بالا، می‌توان این چالش را به فرصتی پایدار تبدیل کرد. منتقدان اما هشدار می‌دهند که بدون توجه به توان اکولوژیکی منطقه، پیامدهایی چون افت منابع آب زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی و تنش‌های اجتماعی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پرسش کلیدی این است: آیا می‌توان میان توسعه معدن، حفظ منابع حیاتی و منافع جوامع محلی تعادلی پایدار برقرار کرد؟ برای پاسخ به این پرسش، سراغ «علی خطیبی»، عضو هیئت‌مدیره خانه معدن ایران، رفته‌ایم. او معتقد است سیاستگذاران معدن، باید توسعه را در چارچوب منطقه‌ای و با همکاری سایر دستگاه‌ها به‌گونه‌ای مدیریت کنند تا بهره‌برداری از منابع معدنی با حفظ تعادل اکولوژیکی و توسعه پایدار مناطق هم‌راستا باشد.

نگرانی از قطعی برق حالا بخش جدانشدنی زندگی ایرانیان شده است. تابستان‌ها پشت سر هم با هشدار «مصرف بیش‌ازحد» می‌گذرد و زمستان‌ها با بحران سوخت و گاز. در این میان، همه انگشت اتهام را به‌سمت مردم می‌گیرند؛ اما در کشوری که وسایل پرمصرف و غیراستاندارد در خانه‌ها جا خوش کرده‌اند، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تنها روی کاغذ باقی مانده و مجوز صنایع انرژی‌بر همچنان صادر می‌شود، صرفه‌جویی شهروندان تا چه اندازه مؤثر است؟ برای پاسخ به این پرسش‌ سراغ «محمدامین زنگنه»، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، رفته‌ایم. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از ناکارآمدی ساختاری در سیاستگذاری‌های انرژی می‌گوید؛ از یارانه‌هایی که به جیب ثروتمندان می‌رود، گرفته تا اعتمادسوزی سرمایه‌گذاران. تصویری که هر سال تاریک‌تر می‌شود.

زیر آسمان پرستاره ساحل کنگان، ملودی‌های کهن صیادان با ریتم موج‌ها یکی می‌شود. در چابهار، نغمه‌های گواتی زیر نور ماه، قصه‌های اساطیری را زنده می‌کنند. آواهایی که انگار از دل دریا و خاک جنوب برخاسته. این موسیقی، قلب تپنده فرهنگ جنوب ایران است که هر گردشگر را به خلیج‌فارس می‌کشاند. رضا عابدیان، پژوهشگر موسیقی نواحی از پتانسیل این نغمه‌ها برای جذب گردشگر می‌گوید. او که درباره گنجینه موسیقی نواحی ایران مطالعات زیادی دارد، معتقد است که این موسیقی‌ می‌تواند جنوب ایران را به مقصدی فرهنگی در نقشه جهانی گردشگری بدل کند. با این وجود، به اعتقاد او نبود حمایت کافی و کم‌توجهی به فستیوال‌هایی مثل «کوچه»، این فرصت را به حاشیه برده است. عابدیان تأکید می‌کند که با آموزش، پشتیبانی از هنرمندان و تقویت رویدادهای موسیقایی، می‌توان این گنج فرهنگی را به ویترینی برای جذب گردشگران تبدیل کرد.

صدای نی‌انبان از ساحل بندرعباس بلند می‌شود و ریتم یزله در کوچه‌های بوشهر جان می‌گیرد. در جزیره قشم، آواهای آیین زار، حکایت مراودات تاریخی این سرزمین را بازگو می‌کنند. اینجا در ساحل خلیج‌فارس، جایی که موج‌ها با آفتاب داغ هم‌‌صدا می‌شود، موسیقی جریان دارد که روایتگر زندگی‌ست؛ حکایت‌هایی از سفرهای ملوانان، آوازهایی برای شفا و آرامش و ردپایی از فرهنگ‌های دوردست که به دل این خاک راه یافته‌اند. این موسیقی فقط نغمه نیست؛ حافظهٔ یک سرزمین است. گذشته را به آینده پیوند می‌زند و در دل هر ضرب‌آهنگش، ردپای هویت و استقامت مردمانی دیده می‌شود که حتی در طوفانِ زمان، صدایشان خاموش نشده است. سید فواد توحیدی، پژوهشگر و نوازنده موسیقی نواحی در گفت‌وگو با «پیام ما» از چگونگی شکل‌گیری این نغمه‌ها گفته است؛ اینکه چطور اقلیم و فرهنگ بر شکل‌گیری موسیقی نواحی جنوب ایران تاثیر گذاشته. به اعتقاد او، در روزگار تسلط موسیقی پاپ و نفوذ فضای مجازی باید مراقب بود که این گنجینه بومی در خطر فراموشی قرار نگیرد.

جاده‌های بی‌پایان، کامیون‌های غول‌آسا و مردانی که ساعت‌ها پشت فرمان می‌نشینند؛ این تصویر کلاسیک از صنعت حمل‌ونقل در ایران دیگر متعلق به گذشته است. امروزه، زنان ایرانی، مرزهای سنتی را در هم شکسته‌اند و قدم به عرصه‌هایی گذاشته‌اند که روزی به طور انحصاری در اختیار مردان بود. سمانه مهری، عضو کانون زنان بازرگان و مؤسس شرکت حمل‌ونقل بین‌المللی پارت اسپید پاسارگاد، یکی از این زنان پیش‌گام است. او نه‌تنها در این صنعت مردانه جای خود را تثبیت کرده، بلکه به الگویی تبدیل شده که نشان می‌دهد هیچ مرزی برای موفقیت وجود ندارد. از چالش‌های ورود به این صنعت تا تعادل بین کار و خانواده، از نقش زنان در اقتصاد تا تحولات صنعت حمل‌ونقل، سمانه مهری داستانی دارد که نه‌تنها الهام‌بخش است، بلکه روایتی است از تغییر و تحول در صنعتی که روزی به طور کامل در اختیار مردان بود. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از تجربیاتش می‌گوید؛ از روزهای سخت شروع کار تا لحظاتی که به موفقیت‌های بزرگ دست‌یافته.