شبنم شکوریان

صبح روی پل «بسفر» که حالا «شهدای ۱۵ ژوئیه» نام دارد، ترافیک مثل همیشه سنگین است. استانبول تازه بیدار شده و صف خودروها، دو سوی بسفر را به‌هم‌دوخته است. اما در میان صدای بوق و شلوغی شهر، چیزی بیش از همه جلب‌توجه می‌کند؛ خودروهای برقی که بی‌صدا از کنار ماشین‌های قدیمی عبور می‌کنند. چیزی که تا چند سال پیش در استانبول عجیب و حتی لوکس به نظر می‌رسید، حالا آرام‌آرام به بخشی از منظره روزمره شهر تبدیل شده است.

سال‌ها توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران بر یک فرمول ساده استوار بود: نیروگاه بساز، برق را با قرارداد «خرید تضمینی» به دولت بفروش و منتظر دریافت مطالبات بمان. این مدل در سال‌های نخست برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی جذاب بود، چون ریسک فروش برق را کاهش می‌داد و سرمایه‌گذار از ابتدا مشتری خود را می‌شناخت. اما به‌تدریج شرایط اقتصادی این مدل را فرسوده کرد. جهش نرخ ارز، افزایش هزینه تجهیزات، تحریم‌ها و محدودیت منابع مالی دولت باعث شد مطالبات نیروگاه‌ها با تأخیر پرداخت شود. از سوی دیگر، نرخ‌های خرید تضمینی نیز متناسب با تورم و هزینه‌های جدید اصلاح نشد. نتیجه، کندشدن توسعه تجدیدپذیرها و افزایش بی‌اعتمادی در میان سرمایه‌گذاران و حتی بانک‌ها بود. هم‌زمان، ناترازی برق به یکی از چالش‌های مهم اقتصاد ایران تبدیل شد و سیاست‌گذاران را به سمت مسیرهای تازه برای توسعه برق پاک سوق داد. یکی از مهم‌ترین این مسیرها «تابلوی سبز» در بورس انرژی است؛ بازاری که برق تجدیدپذیر را میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ قابل‌معامله می‌کند. بااین‌حال این پرسش همچنان مطرح است: آیا تابلوی سبز می‌تواند به رونق سرمایه‌گذاری در برق تجدیدپذیر و کاهش فشار بر شبکه کمک کند، یا صرفاً تجربه‌ای تازه در اقتصاد همچنان دستوری برق ایران خواهد بود؟

کارشناسان سال‌ها هشدار داده‌اند که گرمایش زمین، جنگل‌زدایی و تغییرات چشمگیر در زیستگاه‌های طبیعی مسیرهای تازه‌ای برای عبور ویروس‌های حیات‌وحش به‌سوی انسان باز می‌کند. حالا شیوع «ویروس آند» - گونه‌ای از هانتاویروس - روی یک کشتی گردشگری در قطب جنوب، نمونه‌ای تکان‌دهنده از همین روند است؛ حادثه‌ای که نشان می‌دهد چگونه تغییر اقلیم می‌تواند بیماری‌های نادر را به انسان‌ها در دورافتاده‌ترین نقاط جهان برساند.

در روزهای جنگ چهل‌روزۀ اخیر، میلیون‌ها ایرانی شب‌ها را با دغدغه‌ای مشترک به صبح رساندند: «اگر فردا نوبت زیرساخت‌های برق باشد چه؟» در آن مقطع حساس، تهدیدهای علنی به نابودی زیرساخت‌های حیاتی و هشدارهای پیاپی دربارۀ حمله به تأسیسات برق، نفت و گاز، یک حقیقت غیرقابل‌انکار را عیان کرد: در میدان جنگ مدرن امروز، انرژی نخستین و اصلی‌ترین قربانی است. برقی که در زندگی روزمره صرفاً به‌عنوان «روشنایی خانه‌ها» می‌شناسیم، درواقع ستون فقرات بیمارستان‌ها، شریان‌های ارتباطی، سامانه‌های آب‌رسانی، شبکه حمل‌ونقل و بخش عظیمی از صنعت کشورمان محسوب می‌شود. در ایران اما این نگرانی حیاتی با یک چالش قدیمی‌تر گره خورده است: ناترازی مزمن برق و خاموشی‌هایی که هر تابستان و زمستان، سایه‌شان بر سر کشور می‌افتد. ترکیب این دو عامل، یک پرسش را پیش روی ما می‌گذارد: اگر در اوج بحران و تنش، شبکه برق ایران هدف قرار بگیرد، چه میزان تاب‌آوری خواهد داشت؟ پاسخ به این سؤال، مستقیماً به آینده امنیت ملی کشورمان پیوند خورده است. کارشناسان حوزۀ انرژی بر این باورند که در چنین شرایطی، نیروگاه‌های تجدیدپذیر کوچک‌مقیاس، از یک «سیاست انرژی» صرف فراتر رفته و نقشی حیاتی در «پدافند غیرعامل» ایفا خواهند کرد.

صدای «نی‌انبان» از ساحل بندرعباس بلند می‌شود و ریتم «یزله» در کوچه‌های بوشهر جان می‌گیرد. در جزیره قشم، آواهای آیین زار، حکایت مراودات تاریخی این سرزمین را بازگو می‌کنند. اینجا در ساحل خلیج‌فارس، جایی که موج‌ها با آفتاب داغ هم‌صدا می‌شود، موسیقی جریان دارد که روایتگر زندگی‌ست؛ حکایت‌هایی از سفرهای ملوانان، آوازهایی برای شفا و آرامش و ردپایی از فرهنگ‌های دوردست که به دل این خاک راه یافته‌اند. این موسیقی فقط نغمه نیست؛ حافظهٔ یک سرزمین است. گذشته را به آینده پیوند می‌زند و در دل هر ضرب‌آهنگش، ردپای هویت و استقامت مردمانی دیده می‌شود که حتی در طوفانِ زمان، صدایشان خاموش نشده است. سید فؤاد توحیدی، پژوهشگر و نوازنده موسیقی نواحی در گفت‌وگو با «پیام ما» از چگونگی شکل‌گیری این نغمه‌ها گفته است؛ اینکه چطور اقلیم و فرهنگ بر شکل‌گیری موسیقی نواحی جنوب ایران تأثیر گذاشته. به اعتقاد او، در روزگار تسلط موسیقی پاپ و نفوذ فضای مجازی باید مراقب بود که این گنجینه بومی در خطر فراموشی قرار نگیرد.

در سال‌های اخیر، بحث تنوع‌بخشی به منابع انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران، از یک انتخاب به یک ضرورت جدی تبدیل شده است؛ ضرورتی که در یک سال گذشته و در سایه دو جنگ و پیامدهای آن، بیش از همیشه خود را نشان داده است. بااین‌حال، سبد انرژی کشور هنوز از توازن فاصله دارد و در این میان، انرژی بادی با وجود ظرفیت‌های قابل‌توجه، سهمی بسیار محدودی را به خود اختصاص داده است. «کامبیز شجاعی»، مدیرعامل شرکت «صبانیروطوس»، معتقد است نبود نگاه توسعه‌محور و تداوم چالش‌های مالی و مدیریتی، از مهم‌ترین دلایل این عقب‌ماندگی است.

نه سال از آن روز می‌گذرد که سازمان ملل متحد، ۲۱ آوریل (یکم اردیبهشت) را به‌عنوان روز جهانی خلاقیت نام‌گذاری کرد؛ روزی برای یادآوری نقش حیاتی خلاقیت در توسعه پایدار و حل مشکلات جهانی. بااین‌حال، در این میان، نقش حیاتی آموزش در پرورش این خلاقیت، اغلب نادیده گرفته می‌شود. در گذشته، حفظ اطلاعات، سنگ بنای آموزش بود؛ اما امروزه، نظام‌های آموزشی در کشورهای پیشرو، رویکردی متفاوت در پیش گرفته‌اند و پرورش «خلاقیت» را به‌عنوان مهارت کلیدی در اولویت قرار می‌دهند. برنامه‌ریزان آموزشی معتقدند خلاقیت علاوه بر آنکه محرکی برای نوآوری و پیشرفت اقتصادی است، با رشد فردی، سلامت روان و توانایی حل مسئله نیز ارتباط مستقیم دارد. این باور، منجر به تحولی چشمگیر در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکا و کانادا شده است. خلاقیت دیگر یک مهارت جانبی نیست، بلکه به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی آموزش شناخته می‌شود. این تغییر، نشان‌دهنده درک عمیق‌تری از اهمیت خلاقیت در شکل‌دهی آینده است.

درحالی‌که هنوز بخش‌نامه افزایش مزد ۱۴۰۵ ابلاغ نشده، نشانه‌های یک بحران عمیق‌تر در بازار کار ایران به‌تدریج در حال آشکارشدن است؛ کارگران از بی‌ثباتی شغلی و معیشتی می‌گویند، کارفرمایان از ناتوانی در تأمین هزینه‌ها. در این شرایط، بنگاه‌های کوچک یکی‌یکی وارد مرحله‌ای شده‌اند که نه امکان توسعه دارند و نه حتی تضمینی برای ادامه فعالیت. کارشناسان اقتصادی هشدار می‌دهند آنچه امروز به‌صورت تعدیل‌های پراکنده دیده می‌شود، در صورت نبود مداخله مؤثر، می‌تواند به موجی فراگیر تبدیل شود؛ موجی که عبور آن از حاشیه بازار کار، به معنای رسیدن بحران به قلب اقتصاد خواهد بود.

امروز، ۱۲ آوریل ۲۰۲۶، روز ویژه‌ای برای علاقه‌مندان به فضا است؛ «روز جهانی پرواز فضایی انسان». بازگشت اخیر چهار فضانورد از مأموریت تاریخی آرتمیس ۲ ناسا به زمین، این روز را خاص‌تر کرده است. ۶۵ سال پیش، در چنین روزی، یوری گاگارین با فریاد معروف «رفتیم!» اولین گام را در فضا برداشت. امروز، درحالی‌که انسان دوباره به فاصله‌ای دورتر از همیشه از زمین رسیده، برگزاری «روز جهانی پرواز فضایی انسان» یادآوری می‌کند که کاوش فضایی نه‌تنها ماجراجویی کهکشانی، بلکه ابزاری قدرتمند برای حل چالش‌های پایداری بر روی زمین است.

بیش از ۴۰ روز خاموشی

ژاپنی‌ها صبح یازدهم ماه مارس ۲۰۱۱ را به‌عنوان یکی از تاریک‌ترین روزهای تاریخ معاصر می‌شناسند. زمانی که زلزله‌ای ۹ ریشتری سواحل شمال شرقی این کشور را لرزاند و ساعتی بعد، سونامی عظیمی به خشکی هجوم آورد. در پی این دو رویداد، خسارت‌های گسترده‌ای به بار آمد؛ هزاران خانه و زیرساخت حیاتی از میان رفت و بیش از ۱۶۰ هزار نفر ناچار به ترک محل زندگی خود شدند. در میان همه این ویرانی‌ها، نیروگاه هسته‌ای «فوکوشیما دایچی» به مهم‌ترین کانون بحران بدل شد؛ جایی که انفجار در چند رآکتور و نشت گسترده مواد رادیواکتیو، آلودگی وسیعی ایجاد کرد و موجی از تردید نسبت به انرژی هسته‌ای را در ژاپن و جهان برانگیخت.  این حادثه که پس از چرنوبیل به‌عنوان بزرگ‌ترین فاجعه هسته‌ای شناخته می‌شود، پیامدهایی عمیق در حوزه‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی به همراه داشت. یکی از مهم‌ترین واکنش‌ها، تصمیم دولت ژاپن برای توقف موقت فعالیت همه ۴۸ رآکتور هسته‌ای کشور بود؛ تصمیمی که اگرچه با هدف کنترل بحران اتخاذ شد، اما فشار زیادی بر تأمین برق وارد کرد. در نتیجه، ضرورت بازنگری اساسی در سیاست‌های انرژی بیش‌ازپیش آشکار شد و این پرسش کلیدی را پیش روی سیاست‌گذاران قرار داد: چگونه می‌توان هم امنیت انرژی را حفظ کرد، هم به تعهدات زیست‌محیطی پایبند ماند و هم ثبات اقتصادی را تضمین کرد؟