شبنم شکوریان

از آسبادهای خواف تا توربین‌های منجیل و میل‌نادر، بهره‌گیری از نیروی باد در ایران پیشینه‌ای طولانی دارد. در سیستان، بادهای ۱۲۰روزه ظرفیت تولید برق در مقیاس نیروگاهی را فراهم کرده‌اند. بااین‌حال، سهم باد از ظرفیت نیروگاه‌های کشور همچنان محدود است. وزارت نیرو از برنامه افزودن هزار مگاوات به ظرفیت بادی تا پایان سال ۱۴۰۶ خبر داده است. اما کارشناسان می‌گویند دستیابی به این هدف، علاوه بر ساخت نیروگاه، به تأمین مالی، تجهیزات و آمادگی شبکه برق نیاز دارد.

تب ساخت نیروگاه‌های خورشیدی بالا گرفته است، اما راه همه آن‌ها به شبکه برق باز نیست. دولت برای کم‌کردن ناترازی برق روی توسعه تجدیدپذیرها حساب باز کرده و پروژه‌های تازه یکی پس از دیگری وارد مرحله ساخت می‌شوند. اما درست جایی که قرار است برق این نیروگاه‌ها به شبکه برسد، کار گره می‌خورد. آن‌طور که فعالان بخش تجدیدپذیر می‌گویند، طولانی‌شدن مطالعات اتصال، تأخیر در دریافت اطلاعات و روشن‌نبودن هزینه‌ها، بخشی از پروژه‌ها را با ابهام و معطلی روبه‌رو کرده است.

در بسیاری از میدان‌های نفتی جهان، شعله مشعل‌ها از جایی شروع می‌شود که زیرساخت گاز هنوز آماده نیست. نفت تولید و راهی بازار می‌شود، اما گاز همراه آن، مشتری، خط لوله یا واحد فرآورش ندارد؛ بنابراین شرکت‌ها برای متوقف‌نشدن تولید نفت، این گاز را در مشعل‌های بلند می‌سوزانند. فلرسوزی در شرایط اضطراری بخشی از سامانه ایمنی تأسیسات است؛ اما وقتی به راهی دائمی برای حل مشکل زیرساخت تبدیل شود، هم یک منبع انرژی قابل‌استفاده را از بین می‌برد و هم باعث انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود. نروژ از دهه ۱۹۷۰ تلاش کرد این ترتیب را تغییر دهد. در این کشور، سرنوشت گاز همراه باید از زمان طراحی میدان مشخص شود، نه پس از آغاز تولید.

عرضه بنزین با نرخ ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در کرمان تنها چند ساعت پس از آغاز متوقف شد؛ این در حالی است که بحث افزایش قیمت بنزین همچنان در دستور کار سیاست‌گذاران قرار دارد. دولت برای جبران ناترازی سوخت، اصلاح قیمت را یکی از گزینه‌های پیش‌رو می‌داند، اما اجرای این سیاست در شرایطی که تورم بالاست و فشار اقتصادی بر خانوارها افزایش یافته، با ملاحظات اجتماعی جدی روبه‌رو است. در مقابل، منتقدان افزایش قیمت می‌گویند پیش از آنکه هزینه ناترازی به مصرف‌کننده منتقل شود، باید خودروهای پرمصرف، قاچاق سوخت و شیوه توزیع یارانه اصلاح شود.

۲۵ سال طول کشید تا مطالعات زمین‌گرمایی در دامنه‌های سبلان به نخستین نیروگاه زمین‌گرمایی ایران برسد. زمانی که این مطالعات آغاز شد، استفاده از گرمای درون زمین برای تولید برق هنوز با هزینه‌های بالا و ریسک‌های فنی زیادی همراه بود. حالا نیروگاه مشگین‌شهر در شرایطی به بهره‌برداری رسیده است که پیشرفت فناوری‌های حفاری و نیاز روزافزون کشورها به برق پایدار، بار دیگر انرژی زمین‌گرمایی را به یکی از گزینه‌های مورد توجه جهان تبدیل کرده است. کارشناسان معتقدند این نیروگاه ۵ مگاواتی، اگرچه در مقیاس شبکه برق کشور کوچک است، اما می‌تواند نقطه شروعی برای توسعه انرژی زمین‌گرمایی و استفاده از ظرفیت‌های پنهان زیر پای ایران باشد.

سبد انرژی نامتوازن؛ پاشنه آشیل برق ایران

امدادگران هر چند دقیقه یک‌بار از مردم می‌خواهند سکوت کنند؛ شاید کسی هنوز زیر آوار زنده باشد. بیل‌های مکانیکی توده‌های بتن و آهن را کنار می‌زنند و خانواده‌ها چشم از خرابه‌هایی که روزی خانه‌شان بود، برنمی‌دارند. یک هفته از زمین‌لرزه ونزوئلا گذشته است، اما در ایالت «لاگوایرا» شمار جان‌باختگان همچنان رو به افزایش است و با گذشت هر ساعت، امید به پیدا شدن بازماندگان کمتر می‌شود. آنچه این روزها از ونزوئلا مخابره می‌شود، برای ایرانی‌ها تصویر ناآشنایی نیست. از طبس و رودبار تا بم، ورزقان، سرپل‌ذهاب و خوی، زلزله بارها همین صحنه‌ها را تکرار کرده است؛ آوار، چشم‌انتظاری و مسابقه‌ای با زمان برای نجات جان کسانی که شاید هنوز زیر خرابه‌ها زنده باشند.

در مسیر احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر، برخی موانع آن‌قدر تداوم پیدا کرده‌اند که دیگر به بخشی از فرآیند اجرای پروژه تبدیل شده‌اند؛ مجوزهایی که ماه‌ها طول می‌کشند، زمین‌هایی که دیر واگذار می‌شوند، تجهیزاتی که پشت گمرک می‌مانند و پروژه‌هایی که پیش از تولید نخستین کیلووات برق، ماه‌ها در رفت‌وآمد میان دستگاه‌های مختلف معطل می‌شوند. دولت حالا برای کوتاه کردن همین مسیر، آیین‌نامه تازه‌ای ابلاغ کرده است؛ آیین‌نامه‌ای که قرار است بخشی از گره‌های اداری چندساله توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی را باز کند و دستگاه‌های مختلف را برای همکاری با سرمایه‌گذاران مکلف سازد. اما در شرایطی که ناترازی برق به یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های اقتصاد ایران تبدیل شده، این پرسش بیش از هر زمان دیگری مطرح است: آیا اصلاح فرآیندهای اداری برای جهش در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر کافی است یا مشکل صنعت برق در جای دیگری قرار دارد؟

دور دوم رقابت‌های گروهی جام جهانی آغاز شده و جدول مسابقات حالا شکل تازه‌تری به خود گرفته است. امشب ایران در دومین دیدار خود برابر بلژیک قرار می‌گیرد؛ مسابقه‌ای که می‌تواند مسیر صعود را روشن‌تر کند. اما همزمان با بالا رفتن تب فوتبال، نگاه‌ها دوباره از زمین مسابقه به بیرون از آن جلب شده است؛ جایی که نه به گل‌ها و سکوها، بلکه به اثرات محیط‌زیستی این رویداد مربوط می‌شود. اگرچه فیفا در سال‌های اخیر از حرکت به سمت «جام جهانی پایدار» و ساخت ورزشگاه‌های کم‌مصرف سخن گفته، اما داده‌های رسمی و ارزیابی‌های مستقل نشان می‌دهد بخش اصلی اثر اقلیمی این رویداد نه در زمین فوتبال، بلکه در سفرهای هوایی میلیون‌ها هوادار، تیم و رسانه شکل می‌گیرد.

نام زاینده‌رود سال‌هاست با خشکسالی و کم‌آبی گره خورده است. اما در فاصله‌ای نه‌چندان دور از این رودخانه، کارخانه‌های نساجی همچنان بخشی از نخ، پارچه و محصولات پوشاک کشور را تولید می‌کنند؛ صنعتی که شاید کمتر از کشاورزی با بحران آب شناخته شود، اما وابستگی آن به این منبع حیاتی کمتر نیست. آب در صنعت پوشاک حضوری پنهان اما تعیین‌کننده دارد. از مزارع پنبه و تولید الیاف گرفته تا فرایندهای رنگرزی، چاپ و تکمیل پارچه، تقریباً هیچ حلقه‌ای از زنجیره تولید نساجی بدون آب معنا پیدا نمی‌کند. به همین دلیل، کمبود آب می‌تواند بر هزینه تولید، سرمایه‌گذاری، اشتغال و حتی آینده رقابت‌پذیری این صنعت اثر بگذارد. البته این نگرانی محدود به ایران نیست. در سال‌های اخیر، بحران آب به یکی از موضوعات اصلی در گزارش‌ها و نشست‌های بین‌المللی صنعت مد تبدیل شده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که کمبود آب در آینده می‌تواند به‌اندازه انرژی و مواد اولیه، سرنوشت صنعت پوشاک را تحت‌تأثیر قرار دهد.

این روزها کشاورزان استان «چوروم» در شمال ترکیه، با یک نگاه ساده به صفحه تلفن همراهشان، مزرعه را مدیریت می‌کنند؛ جایی که پهپادها فقط روی بخش‌های آلوده سم‌پاشی می‌کنند، حسگرهای هوشمند وضعیت خاک را لحظه‌به‌لحظه گزارش می‌دهند و تراکتورهای خودران با دقتی میلی‌متری کود را در زمین پخش می‌کنند. تصویری که تا چند سال پیش شبیه فیلم‌های علمی‌تخیلی بود، حالا به بخشی از واقعیت کشاورزی در همسایه شمال غربی ایران تبدیل شده است. ترکیه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی منطقه، سال‌هاست با مشکلاتی مانند کم‌آبی، تغییر اقلیم، افزایش هزینه تولید و کاهش نیروی کار روستایی روبه‌رو است. رشد جمعیت و افزایش نیاز به غذا نیز فشار مضاعفی بر این بخش وارد کرده است. حالا دولت این کشور همراه با شرکت‌های فناوری و اپراتورهای ارتباطی، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی «کشاورزی هوشمند» انجام داده؛ مدلی که در آن داده، اینترنت پرسرعت و هوش مصنوعی به‌اندازه بذر و آب اهمیت پیدا کرده‌اند.