کاهش آب‌های زیرزمینی و هشداری برای امنیت غذایی

کل مساحت مجهز به سامانه آبیاری در ایران طی سالهای 1384 تا 1389‌، حدود 8.85 میلیون هکتار بوده که 62 درصد آن با آبهای زیرزمینی آبیاری می شده است. کل سطح آبیاری و همچنین مساحت اختصاص داده شده برای آبیاری محصولات استراتژیک ایران (یعنی گندم و جو) در دوره 1384-1389 به ترتیب 12 درصد و 16 درصد افزایش یافته است. مناطق آبیاری برای کشت این دو محصول استراتژیک پس از سال آبی خشک 1389-1390 کاهش یافت اما با وجود کاهش کل برداشت‌ها، از سال آبی 1390-1391 مجددا در مسیر افزایش قرار گرفت. این بدان دلیل است که برداشت‌های عادی به دلیل افزایش تعداد چاه‌ها افزایش یافته و باعث ایجاد فشار بیشتر بر منابع آب زیرزمینی شده است.

شبکه توزیع آب در ایران به ویژه در بخش کشاورزی ناکارآمد است. توجه به تولید غذا بدون بهبود راندمان آبیاری عامل اصلی اضافه برداشت بیش از حد آب زیرزمینی در ایران است. اضافه برداشت بیش از حد آبخوان شرایطی است که در آن کل آب استخراج شده توسط انسان از میزان شارژ طبیعی در یک دوره زمانی معین فراتر می‌رود. در کشور ما اضافه برداشت آب زیرزمینی در سال‌های اخیر نماد وضعیتی است که در آن ذخایر آب زیرزمینی حتی در سال‌های مرطوب از نظر هیدرولوژیکی قادر به بازیابی کامل نیستند. حدود 76 درصد از سطح آبخوان ایران (77 درصد از کل مساحت کشور) تحت اضافه برداشت بیش از حد قرار دارد. اگر روند حاضر برعکس نشود، می‌تواند عواقب عمده‌ای ایجاد کند که امنیت اجتماعی، اقتصادی و محیطی زیست ایران را به طور کلی تهدید می‌کند.اولین قربانی کاهش عمده آب‌های زیرزمینی ایران امنیت غذایی کشور خواهد بود. بخش کشاورزی متقاضی بیش از 90 درصد برداشت آب ایران است. حتی در حوضه‌هایی که در حال حاضر به عنوان مناطق دارای اضافه برداشت بیش از حد طبقه‌بندی نشده‌اند، تقاضای آب کشاورزی زیاد است و برداشت عادی به سرعت در حال افزایش است.اثر سوء کاهش آب‌های زیرزمینی می‌تواند به سایر عناصر محیطی نیز گسترش یابد. یکی از این اثرها افزایش قابل توجه شوری خاک و آب‌های زیرزمینی است. باشد. هدایت الکتریکی (EC) پارامتری برای ارزیابی شوری آب‌های زیرزمینی است که به طور گسترده‌ای در ارزیابی کیفیت آب آشامیدنی و آبیاری مورد استفاده است. میزان افزایش شوری می‌تواند منوط به تغییر فضایی باشد، در صورتی که میزان آن در مقیاس حوضه از 1.5 تا 183 می‌تواند متغیر باشد. شوری بر باروری خاک اثر منفی می‌گذارد و این خود بر تولید مواد غذایی در ایران تاثیر مستقیم دارد. این پدیده در برخی مناطق استراتژیک قابل توجه است و اقدامات فوری برای معکوس کردن این روند لازم است. به عنوان مثال در دو دهه اخیر حوضه کرخه افزایش EC را در حد قابل ملاحظه‌ای نشان می‌دهد. در حوضه کارون نیز بیشترین تغییر (افزایش) را در EC در بین همه حوضه‌های آبریز ایران می‌توان دید. در بیشترین حوضه‌های آبی ایران افزایش EC به طور معنی‌داری با کاهش ذخیره آب‌های زیرزمینی مطابقت دارد. برداشت‌های بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی EC را از طریق کاهش ذخیره آب‌های زیرزمینی افزایش می‌دهد.این مساله هشداری جدی برای امنیت غذایی ایران بوده و ضروری است که دولت جدید آن را جدی بگیرد.