تاملی دربارهٔ راه‌های عبور از مسئلهٔ کم آبی

با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و استقرار بر روی کمربند خشک کره زمین و عرض جغرافیایی ۲۵ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۹ درجه ۴۷ دقیقه شمالی و طول جغرافیایی۴۴ درجه و ۵ دقیقه تا ۶۳ درجه ۱۸ دقیقه شرقی، طبیعی است که شاهد پراکنش نامتوازن بارندگی و وضعیت ناپایدار آب و هوای در کشور باشیم. ضمن‌ آنکه تغییر اقلیم متاثر از عوامل طبیعی و انسانی نیز در افزایش بی‌ثباتی‌های جوی سال‌های اخیر دخالت مستقیمی داشته‌اند.‌‌ اما با وجود حجم بارش‌های سالانه ۴۱۳ – ۴۰۰میلیارد مترمکعبی و تبخیر سه برابری و همچنین بارندگی‌ها با میانگین یک سوم جهانی، باید راهی بیابیم که بر مشکلات موجود در حوزه‌های کشاورزی، صنعت، شهری و روستائی و… غلبه کنیم.

سالانه نزدیک به ۷۲ درصد از بارش‌های کشور در کوتاه‌ترین زمان از طریق تبخیر و تعرق مجددا به جو باز می‌گردند و فقط ۲۸درصد از ظرفیت بارش‌ها (‌۱۱۶ میلیارد متر مکعب‌) قابلیت بهره‌برداری دارند. از سوی دیگر ۹۲درصد از محصولات زراعی کشور به شیوه آبیاری و ۸ درصد نیز به صورت دیم تولید می‌شوند و در مقایسه با میانگین جهانی (‌۴۰ درصد آبیاری و ۶۰ درصد دیم‌) آب زیادی مصرف (بخوانید تلف‌) می‌شوند. ضرورت دارد که با توجه به برداشت‌های بی‌رویه، افت یک‌متر مکعبی و بیلان منفی ۵.۵ میلیارد مترمکعب هر ساله سفره‌های آب زیرزمینی، تولید محصولات زراعی با نیاز آبی زیاد توسعه نیابد.

بنابراین لازم است با تغییر الگوی کشت و الزام به استفاده از روش‌های نوین آبیاری، عملکرد و بهره‌وری تولید در بخش کشاورزی را ارتقا داد.از سوی دیگر برای استفاده اصولی از ۱۳ میلیارد مترمکعب آب‌های ورودی به کشور باید اقدامات ایجابی مناسبی در تعامل با همسایگان صورت گیرد.از سوی دیگر نقش وزارتخانه‌های جهادکشاورزی، نیرو، صمت، امورخارجه، کشور، امور اقتصادی و دارایی، آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، تعاون، کار و امور اجتماعی و همچنین سازمان برنامه و بودجه در تغییر رویکرد به مدیریت منابع آب بسیار مهم است. در این زمینه چند پیشنهاد ارائه می‌شود:
– تغییر الگوی کشت و تولید محصولات زراعی با نیاز آبی کم تا متوسط
– استفاده از ارقام زراعی اصلاح شده پرمحصول و ترجیحا غیر تراریخته
– تغییر شیوه های آبیاری از سنتی به نوین و تحت فشار( قطره چکان دار، بابلر، نوارتیپ، بارانی مکانیزه و غیرمکانیزه و زیرسطحی تراوا
– کمک های فنی اعتباری دولتی و تهیه و تامین تجهیزات آبیاری تحت فشار با بازپرداخت بلندمدت
– تعیین ضرب‌الاجل برای تغییر الگوی آبیاری و پس از انقضای مدت، افزایش آب‌بها و مبلغ حق‌آبه
– نظارت دقیق و مستمر بر نحوه بهره برداری از چاه‌های مجاز و جلوگیری جدی از صدور مجوزهای جدید و یا احداث چاه های غیرمجاز
– تمرکز تولید ارقام مختلف برنج در استان‌های شمالی و پربارش
– جلوگیری از توسعه اراضی کشاورزی در محدوده دشت های ممنوعه
– برنامه‌ریزی برای تراز کردن ۵.۵ میلیارد متر مکعب بیلان منفی سفره‌های آب زیر‌زمینی با اقدامات آبخوان‌داری و تغذیه منابع آب زیرزمینی
– اجرای مجموعه اقدامات آبخیزداری مشتمل بر عملیات: بیولوژیک، بیومکانیک، مکانیک و مدیریتی
– جلوگیری از کاشت محصولات زراعی در عرصه های مرتعی و زیر اشکوب جنگلی و جایگزین کردن طرح کشت و توسعه گیاهان دارویی صنعتی و همچنین علوفه‌ای، در چارچوب قوانین و ضوابط حاکم بر منابع طبیعی
– برنامه‌ریزی برای استفاده از پساب‌ها و آب‌های غیر‌متعارف
– در دستور کار قرار گرفتن دیپلماسی آب با هدف شناسایی مشکلات و مناطق قابل دخالت و همچنین ارائه راهکارهای مناسب
– برقراری تعاملی سازنده با کشورهای همسایه از طریق تهاتر و مبادله پایاپای نفت و گاز در برابر آب
– تمرکز بر اجرای عملیات بیولوژیک و مدیریتی در مناطق بالادست حوزه‌های آبخیزداری
و…