آلودگی هوا، حقوق اولیه کودکان را به خطر می‌اندازد

ریه‌های کوچک بی‌دفاع

رئیس هیئت‌مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان: آلودگی هوا ناقض حق آموزش و رشد اجتماعی کودک است





30 آبان 1405، 21:01

چشمان قرمز، سرفه و نفسی که انگار هر لحظه سنگین و سنگین‌تر می‌شود، تجربه همه ما از آلودگی هواست؛ اما بازنده اصلی آلودگی کودکان‌اند که به‌علت ویژگی‌های فیزیولوژیک و مرحله رشد و تکامل بدن، در برابر آلودگی هوا آسیب‌پذیرترند. البته آن‌ها در این وضعیت، به‌جز سلامت‌ و حق بقایشان، حق تحصیل و حتی حق بازی و شادی خود را نیز از دست می‌دهند. انجمن‌های حامی حقوق کودک بارها این مسئله را با مسئولان در میان گذاشته‌اند، اما تنها راه‌حل آن‌ها تعطیلی مدارس بوده است.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۰ نوامبر ۱۹۸۹ (برابر با ۲۹ آبان) کنوانسیون حقوق کودک را تصویب کرد و همین دلیلی شد برای اینکه این روز را، روز کودک بنامند. کشور ما هم از اسفند ۱۳۷۲ به این کنوانسیون پیوست و اجرای قوانین آن برای ایران لازم‌الاجرا شد. از حقوق کودک در این کنوانسیون، حق حیات و برخورداری از سلامت و همچنین حق بازی است؛ حقوقی که بخشی از آن با توجه به آلودگی شدید هوا، هرسال بارها و بارها نقض می‌شود.

هوای پاک ذیل حق بقا و رشد همه‌جانبه

«طاهره پژوهش»، رئیس هیئت‌مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان، درباره اینکه چگونه می‌توان حق کودکان برای داشتن هوای سالم را مطالبه کرد، به «پیام ما» می‌گوید: «در پیمان‎نامه، موضوع حفاظت از محیط‌زیست و آموزش آن به‌عنوان حق مطرح شده است. اما در آن زمان، احتمالاً هوا انقدر آلوده نبوده است که پیمان‌نامه دولت‌ها را به‌شکلی خاص موظف کند برای سلامت کودکان هوا را پاکیزه نگه دارند. برای مثال، لندن زمانی از شهرهای آلوده جهان محسوب می‌شد. اما با تمهیداتی و با استناد به حق سلامت، این آلودگی بهبود یافت.»

اما این به آن معنا نیست که نمی‌توان آلودگی هوا را چون تهدیدی برای کودکان به رسمیت شناخت. برای این کار، خانم پژوهش حق داشتن هوای پاک را ذیل حق بقا و رشد همه‌جانبه می‌گنجاند. «از مواردی که حق بقا را تضمین می‌کند، سلامتی کودک است که برای برآورده‌شدن آن، کودک باید از هوا و آب سالم بهره‌مند باشد؛ اما کودکانِ بسیاری از این حق ابتدایی محروم‌اند.» او در مثالی می‌گوید این حق ابتدایی در کشورهای همسایه هم رعایت نمی‌شود: «از کودک افغانستانی در خانه کودک پرسیدم که دوست دارید مدرسه به‌خاطر آلودگی هوا تعطیل شود؟ پاسخ او این بود که هنوز خاک توی چشمتان نیامده که بفهمید آلودگی هوا یعنی چه؛ کجای این هوا آلوده است؟»

براساس گفته‌های پژوهش، باوجود آلودگی هوا، این فقط حق سلامت کودک نیست که به خطر می‌افتد، بلکه حق آموزش او نیز در خطر است. «در هوای ناسالم، مدارس تعطیل می‌شوند و به همین علت، حق آموزش و رشد اجتماعی کودک که در محیط مدرسه فراهم می‌شود، نقض می‎گردد.»

او همچنین از محروم‌شدن کودکان از حق بازی می‌گوید: «الان برگزاری مراسم صبحگاهی در مدارس، بازی و ورزش ممنوع شده است. ادامه این وضعیت بخشی از کودک‌یکردن کودک را از بین می‌برد. علاوه‌بر آن، خستگی و بیماری‌های تنفسی والدین نیز در آلودگی هوا بیشتر می‌شود و این هم بر زندگی کودک اثرگذار است.»

مطالبات ما از دهه هشتاد آغاز شد

اما آیا در همه این سال‌ها، انجمن‌های حقوق کودک ساکت نشسته‌اند؟ او در پاسخ به این سؤال می‌گوید که مطالبات انجمن‌های کودک برای حل مسئله آلودگی هوا از دهه هشتاد آغاز شد، چراکه این مسئله مشکلی جدید و امروزی نیست و همه دولت‌ها درگیر آن بوده‌اند. «برای بچه‌های خانه کودک، راهپیمایی‌ای برگزار کردیم که در آن، پلاکاردهایی با مضمون «ما برای نفس‌کشیدن به هوای پاک نیاز داریم» در دستمان بود. در مصاحبه‌ها و جلساتی که با دولت داشتیم، این موضوع را همیشه پیش کشیده‌ایم.»

به گفته رئیس هیئت‌مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان، انجمن‌ها بارها اعتراض خود به آلودگی هوا را اعلام کرده‌اند، اما تا‌به‌حال در این راستا ،کاری جمعی که به نتیجه چشمگیری رسد، انجام نشده است.

او از مراجعه‌شان به شورای شهر می‌گوید: «ما حتی به شورای شهر هم رفتیم و آن‌ها پاسخ دادند که این موضوع را در صحن علنی مجلس مطرح می‌کنند و می‌خواهیم محیط‌زیستی‌ها به آن پاسخ دهند. جواب بخش محیط‌زیست این بود: وضعیت کشور به‌شکلی است که نمی‌توانیم از بنزین استانداردی استفاده کنیم که هوا را کمتر آلوده کند.»

بدون تخصیص بودجه کافی، کاری پیش نمی‌رود

او درباره راه‌حل‌هایی که در آن زمان ارائه شد، توضیح می‌دهد: «همان موقع‌ بود که بحث زوج و فرد شدن عبورومرور خودروها به میان آمد. یک روز هم به‌عنوان هوای پاک تعیین شد. نهایت کارشان همین کارهای کم‌بازده بود که دردی را از آلودگی هوا دوا نمی‌کند. درحالی‌که برای چنین مسئله‌ای، باید کار کارشناسی به‌شکلی جدی انجام گیرد و طرحی همگانی داده شود. در غیر این صورت، طرح مطالبات بدون اراده‌ای برای برنامه‌ریزی و تخصیص بودجه برای اجرای این برنامه‌ها ازطرف مسئولان کشور هیچ تغییری ایجاد نمی‌کند.»
پژوهش تأکید می‌کند که برای تضمین سلامت کودکان، داشتن فضای سالم حق آن‌هاست. «این وظیفه دولت و بزرگ‌سالان جامعه است تا زیرساخت‌های لازم را فراهم کنند.» او از این انتقاد می‌کند که در ردیف بودجه کشور برای این مسئله هیچ فکری نشده است. «در کشورهای دیگر این مسئله وجود داشته است، اما با اختصاص بودجه کافی به آن، توانستند تا حد زیادی این مشکل را حل کنند. برای این کارها باید در طولانی‌مدت برنامه‌ریزی شود و بعد، نتایج آن را مشاهده کرد. درخواست اصلی ما از سازمان برنامه و بودجه است که این مسئله را به رسمیت بشناسد و برایش بودجه تعیین کند. همچنین، به‌شکلی شفاف اعلام کنند که این بودجه صرف چه شده است.»

آلودگی هوا مسئله‌ای چندبعدی است

«مژگان احمدیه»، فعال حقوق کودک و محیط‌زیست، برای اینکه اهمیت این موضوع را نشان دهد، به کنوانسیون حقوق کودک اشاره می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «از بحث‌های مهم در کنوانسیون حقوق کودک که جمهوری اسلامی ایران نیز به آن پیوسته است و باید گزارش‌های خود را به آن‌ها بدهد، تأمین محیط‌زیست سالم برای کودکان است.»
به‌نظر او، مسئله هوای آلوده و محیط‌زیست را نمی‌توان تک‌بعدی نگاه کرد، چراکه این مشکل، مسئله‌ای چندوجهی است و به توسعه کشور ازنظر اقتصادی و اجتماعی نیز بازمی‌گردد. «کشور ما مدت‌هاست که درگیر جنگ و تحریم و تورم است و هنوز هم در شرایط تعلیق به سر می‌برد، همین امر محیط‌زیست کشور را از چندین جهت به خطر می‌اندازد؛ درحالی‌که‌ برخورداری از محیط‌زیست سالم از مهمترین حقوق شهروندی است. توسعه پایدار هم دقیقاً به معنای داشتن محیط‌زیست سالم است؛ به‌شکلی که بتوان منابع آن را به نسل آینده هم انتقال داد.»

می‌توان از حق شهروندی بهره گرفت

این فعال حقوق کودکان می‌گوید با توجه به مفاد حقوقی و قانونی‌ موجود، می‌توان از دو وجه، حق محیط‌زیست پاک را مطالبه کرد. «یکی از راه‌های ما برای دنبال‌کردن این موضوع، استفاده از حق شهروندی است، چرا که آلودگی هوا برای تمام افراد به حد هشدار رسیده است.»

او اشاره می‌کند که بسیاری از کشورهای جهان درگیر این مشکل بوده‌اند، اما با ترویج و سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل عمومی، به‌سمت شهری پاک‌تر رفته و توانسته‌اند وضعیت خود را بهبود بخشند. «درحالی‌که در کشور ما منابع موجود نه‌فقط برای تأمین حقوق شهروندی و محیط‌زیست سالم به کار نمی‌رود، بلکه عکس آن عمل می‌شود.»
او دومین مسیر برای مطالبه هوای پاک را مراجعه به کنوانسیون حقوق کودک می‌داند. «می‌توانیم از‌این‌طریق پیش رویم، چون کودکان از اقشار آسیب‌پذیرند و این هوای آلوده به آن‌ها اجازه تنفس نمی‌دهد و کودکان مجبور می‌شوند در خانه بمانند.»

رشد اولیه کودک هم در معرض خطر است

احمدیه هم مانند پژوهش معتقد است که شرایط نامناسب آب‌وهوایی کودکان را ازلحاظ رشد همه‌جانبه و بقا تهدید می‌کند؛ آن هم درحالی‌که ما در کنوانسیون متعهد شده‌ایم شرایط را برای بقا و رشد کودکان فراهم کنیم. «در واقع، در ابتدا باید شرایط برای بقای کودک فراهم باشد و سپس برای رشد همه‌جانبه او، فکری برای فعالیت کودکان در پارک و طبیعت و نحوه گذراندن اوقات فراغتش شود. اما وضعیت الان ما به‌شکلی است که حتی بقای کودکان تضمین نشده است و بسیاری از آن‌ها به‌علت همین آلودگی هوا به انواع بیماری‌های تنفسی و حتی سرطانی مبتلا می‌شوند. علاوه‌بر این، ۸۰ درصد رشد مغزی کودک در پنج سال اول زندگی او رخ می‌دهد که از المان‌های مهم این رشد، وجود اکسیژن است؛ اکسیژنی که در این هوای خاکستری به ریه کودک نمی‌رسد.»

به‌نظر نباید در برابر این وضعیت ساکت ماند، زیرا می‌توان برای تأمین حقوق عامه به قوه قضاییه شکایت کرد که حق بقا از کودکان گرفته شده است و در این هوا، جانشان تهدید می‌شود. «امکان این کار در قانون اساسی هست. اما انگار هنوز آن خرد و دانایی لازم برای برنامه‌ریزی جهت مبارزه با آلودگی و نجات کودکان و کودکی‌شان وجود ندارد.»

براساس گزارش «وضعیت هوای جهان» که مؤسسه «اثرات سلامت» (HEI) و مؤسسه «سنجش و ارزیابی سلامت» (IHME) در ۲۰۲۵ منتشر کرده‌اند، کودکان به‌علت ویژگی‌های فیزیولوژیک و مرحله رشد و تکامل بدن، در مقایسه با بزرگ‌سالان آسیب‌پذیری بیشتری در برابر آلودگی هوا دارند. ریه‌ها، مغز و سایر اندام‌های آن‌ها هنوز کامل رشد نکرده‌اند و سیستم ایمنی بدنشان نیز درحال تکامل است؛ بنابراین، سازوکارهای دفاعی بدن آن‌ها به‌اندازه بزرگ‌سالان تکامل‌یافته نیست. ازسوی‌دیگر، باریک‌تربودن مجاری تنفسی کودکان باعث می‌شود التهاب ناشی از ورود آلاینده‌ها، به‌طور نسبی انسداد بیشتری در راه‌های هوایی آن‌ها ایجاد کند. به همین علت، مواجهه با میزان مشابهی از آلودگی هوا می‌تواند آسیب شدیدتری به سلامت کودکان وارد سازد و علاوه‌بر مشکلات تنفسی در کوتاه‌مدت، روند رشد و تکامل اندام‌های آن‌ها را مختل کند؛ چنین پیامدهایی ممکن است تا بزرگ‌سالی و حتی سراسر عمر باقی بمانند.

 

ریه‌های کوچک بی‌دفاع
ریه‌های کوچک بی‌دفاع

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

آقای رئیس‌جمهور! مدیران شما نیاز به آموزش محیط‌زیستی دارند

پژوهشی درباره مصرف گوشت پرندگان در «فریدون‌کنار» نشان می‌دهد قانون به‌تنهایی نمی‌تواند به شکار غیرمجاز پایان دهد

چرا خوردن پرندگان وحشی ادامه دارد؟

در آغاز پویش حمایت از حقوق کودکان در نظام سلامت اعلام شد

۱۳ هزار مداخله روانی‌ـ‌اجتماعی برای کودکان آسیب‌دیده

در پی پایش‌های مستمر یگان حفاظت محیط‌زیست

دستگیری متخلف شکار غیرمجاز در زیستگاه‌های بویین‌میاندشت

در جریان گشت مأموران یگان حفاظت در جعفرآباد جنگل

از شکار پرندگان وحشی در اسلامشهر جلوگیری شد

در نشست تخصصی «زنان، آب و معیشت پایدار» عنوان شد

زنان، پیشرانان احیای دریاچه ارومیه

نقض مصوبات اضطراری

اعلام جرم علیه کارخانه سیمان تهران در روزهای آلودگی هوا

برنامه‌ریزی برای پایش تنوع زیستی و برآورد جمعیت گونه‌ها

آغاز سرشماری حیات‌وحش در ۱۱ منطقه حفاظت‌شده خوزستان از اول آذرماه

دو مورد پسماندسوزی در محدوده معادن شن و ماسه شهرستان قدس مهار شد

در نامه‌هایی جداگانه به دولت و مجلس مطرح شد

مخالفت اتحادیه منابع طبیعی با انتقال مالکیت بستر رودخانه‌ها به وزارت نیرو