پژوهشی درباره مصرف گوشت پرندگان در «فریدون‌کنار» نشان می‌دهد قانون به‌تنهایی نمی‌تواند به شکار غیرمجاز پایان دهد

چرا خوردن پرندگان وحشی ادامه دارد؟

برای حفاظت از پرندگان، شاید لازم باشد علاوه بر سؤال «چه کسی شکار می‌کند؟» سؤال دیگری هم جدی گرفته شود: «چه کسی می‌خورد و چرا؟»





30 آبان 1405، 20:49

| پیام ما | در فریدون‌کنار، جایی که هر زمستان تالاب‌ها میزبان پرندگان مهاجری هستند که هزاران کیلومتر را برای رسیدن به این منطقه طی می‌کنند، مسئله شکار فقط به شکارچی ختم نمی‌شود. پشت تور، دام یا تفنگ، مصرف‌کننده‌ای هم وجود دارد؛ کسی که پرنده شکارشده را می‌خرد یا می‌خورد. پژوهشی تازه با بررسی رفتار ۴۰۳ نفر در فریدون‌کنار نشان می‌دهد برای فهم چرایی ادامه مصرف گوشت پرندگان وحشی، نباید فقط به شکارچی یا ضعف نظارت نگاه کرد. باور مردم درباره این کار، نگرانی آن‌ها درباره محیط‌زیست و مهم‌تر از همه، هنجارهای اجتماعی و تأثیر دوستان و خانواده نیز در این رفتار نقش دارند.

«سیداحمد میرمحمدتبار»، عضو هیئت‌علمی «دانشگاه اراک»، «آنجلا راگوزا» از «دانشگاه چارلز استورت» استرالیا و «مریم سهرابی»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه اراک، پژوهششان درباره دلایل شکار پرندگان مهاجر در فریدون‌کنار را نخستین مطالعه جامعه‌شناختی محیط‌زیستی درباره مصرف گوشت پرندگان وحشی در خاورمیانه می‌دانند. این مقاله در مجله علمی «Human Dimensions of Wildlife» به‌عنوان یک مجله بین‌المللی تخصصی درباره ابعاد انسانی و اجتماعی حیات‌وحش و حفاظت از آن منتشر شده است. آن‌ها با استفاده از نظریه «ارزش ـ باور ـ هنجار» یا VBN تلاش کرده‌اند توضیح دهند چرا بخشی از مردم، با وجود غیرقانونی بودن شکار و مصرف برخی پرندگان، همچنان به این رفتار ادامه می‌دهند.

سفره‌ای که از تالاب می‌آید

فریدون‌کنار در سال‌های گذشته یکی از شناخته‌شده‌ترین نقاط ایران در ارتباط با شکار و خریدوفروش پرندگان مهاجر بوده است. در سال ۲۰۲۲، «کمیسیون محیط‌زیست مجلس» دستور تعطیلی دائمی بازار غیرقانونی پرندگان این شهر را صادر کرد. این تصمیم پس از سال‌ها گزارش درباره شکار گسترده پرندگان مهاجر با روش‌هایی مانند دام‌های غیرمجاز و تورهای هوایی گرفته شد. با وجود افزایش مجازات شکار غیرمجاز در سال ۲۰۱۶ و ممنوعیت فروش پرندگان مهاجر، مسئله مصرف و تقاضا همچنان پابرجاست.

اهمیت موضوع فقط به تعداد پرندگانی که هر سال شکار می‌شوند محدود نیست. پژوهشگران می‌گویند شکار غیرقانونی پرندگان در منطقه می‌تواند گونه‌های در معرض خطر را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. آن‌ها به درنای سیبری اشاره می‌کنند؛ گونه‌ای که در رده «به‌شدت در معرض خطر انقراض» قرار دارد و تالاب‌های فریدون‌کنار از زیستگاه‌های مهم زمستان‌گذرانی آن هستند. در کنار آن، گونه‌هایی مانند اردک سرسبز نیز در معرض فشار ناشی از شکار قرار دارند.

موضوع فقط ایران هم نیست. پژوهشگران در مقدمه مقاله به برآوردی اشاره می‌کنند که براساس آن، سالانه حدود ۳٫۲ میلیون پرنده از بیش از ۴۰۰ گونه در کشورهای حاشیه خلیج فارس به شکل غیرقانونی شکار می‌شوند؛ بخشی از این شکارها در فصل مهاجرت رخ می‌دهد. بنابراین، فشار بر پرندگان مهاجر محدود به یک تالاب یا یک کشور نیست و در امتداد مسیرهای مهاجرتی آن‌ها اتفاق می‌افتد.اما پژوهش جدید پرسش دیگری را وسط می‌گذارد: چه چیزی باعث می‌شود مردم پرنده وحشی بخورند؟

چهارصد خانوار و یک پرسش دشوار

پژوهشگران تابستان ۲۰۲۲ از ۴۰۳ نفر بالای ۱۵ سال در فریدون‌کنار نظرسنجی کردند. نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی طبقه‌بندی‌شده انجام شد و هر پنج منطقه شهر در مطالعه قرار گرفتند. خانوارها و پاسخ‌دهندگان نیز به شکل تصادفی انتخاب شدند. میانگین سن پاسخ‌دهندگان ۳۷ سال بود، حدود ۶۰ درصد مرد و ۴۰ درصد زن بودند و میانگین سابقه تحصیل آن‌ها ۱۳٫۳ سال گزارش شد.

پرسشنامه فقط نمی‌پرسید افراد چه مقدار پرنده خورده‌اند. پژوهشگران مجموعه‌ای از عوامل را هم اندازه‌گیری کردند: ارزش‌های محیط‌زیستی، نگرانی درباره محیط‌زیست، باورها درباره مصرف گوشت پرندگان وحشی و هنجارهای اجتماعی. سپس با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری، رابطه میان این متغیرها و مصرف پرندگان را بررسی کردند.
برای اندازه‌گیری مصرف نیز از پاسخ‌دهندگان پرسیده شد کدام‌یک از پنج گروه پرنده را بیشتر مصرف می‌کنند: اردک، خوتکا، اردک سرسبز، غاز وحشی یا چنگر. پاسخ‌دهندگان میزان مصرف سالانه خود را در پنج طبقه اعلام کردند؛ از «هیچ» تا «۱۵ پرنده یا بیشتر».

نتیجه نشان داد مصرف گوشت پرندگان وحشی در میان پاسخ‌دهندگان وجود دارد. میانگین شاخص مصرف برای این گونه‌ها ۹٫۳۹ عدد بود. در میان گونه‌های بررسی‌شده، اردک با میانگین ۲٫۲۴ بیشترین میزان مصرف را داشت و اردک سرسبز با میانگین ۱٫۶۲ کمترین میزان را. پژوهشگران براساس این داده‌ها برآورد کرده‌اند که یک خانوار، به‌طور متوسط، سالانه حدود پنج تا هفت اردک مصرف می‌کند.

این اعداد البته به معنای آن نیست که همه خانوارهای شهر همین میزان پرنده مصرف می‌کنند. داده‌ها براساس پاسخ افراد به پرسشنامه جمع‌آوری شده‌اند و خود پژوهشگران نیز به همین دلیل در تفسیر نتایج احتیاط کرده‌اند.

مصرف همچنان پابرجاست

شاید یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش همین تناقض باشد: پاسخ‌دهندگان در مجموع ارزش‌های محیط‌زیستی نسبتاً بالایی داشتند، اما این ارزش‌ها الزاماً به رفتار مشابهی در سفره منجر نمی‌شد.

میانگین شاخص ارزش‌های محیط‌زیستی ۱۶٫۷۱ از حداکثر ۲۰ بود. در میان گزاره‌های مربوط به این شاخص، این گزاره که «همه موجودات زنده ارزشمندند و باید از آن‌ها محافظت شود» و همچنین اینکه حیوانات باید حق قانونی برای زندگی داشته باشند، حمایت بالایی داشت. در مقابل، وقتی پرسش به مسئولیت شخصی افراد در برابر پیامدهای زیست‌محیطی رفتارشان می‌رسید، میزان موافقت کمی پایین‌تر بود.

این شکاف در بخش دیگری از نتایج نیز دیده می‌شود. بیشترین میزان موافقت مربوط به نگرانی درباره وضعیت محیط‌زیست برای نسل‌های آینده بود؛ اما افراد احساس می‌کردند کنترل چندانی بر حفاظت از محیط‌زیست ندارند. به عبارت دیگر، ممکن است فرد از نابودی طبیعت نگران باشد، اما هم‌زمان احساس کند رفتار شخصی او تأثیر چندانی بر این وضعیت ندارد.

همین فاصله میان «ارزش» و «رفتار» یکی از نکات مهم پژوهش است. داشتن نگرش مثبت نسبت به طبیعت، لزوماً به این معنا نیست که فرد در تمام انتخاب‌های روزمره خود مطابق آن عمل می‌کند.

دوستانی که پرنده می‌خورند

اما در میان متغیرهای بررسی‌شده، یک عامل اجتماعی توجه پژوهشگران را بیشتر جلب کرده است: هنجار اجتماعی.
در پرسشنامه از افراد پرسیده شد آیا دوستان و اطرافیان آن‌ها پرنده وحشی می‌خورند، آیا برای خانواده خود گوشت پرنده مصرف می‌کنند و آیا معاشرت با افرادی که پرنده وحشی می‌خورند، در رفتار آن‌ها نقش دارد. در میان این گزاره‌ها، بیشترین میزان موافقت مربوط به جمله «بیشتر دوستان من گوشت پرنده وحشی می‌خورند» بود.

تحلیل آماری نیز همین ارتباط را تأیید کرد. هنجارهای اجتماعی با مصرف گوشت پرندگان وحشی رابطه مثبت داشتند. ضریب این رابطه در مدل اصلی ۰٫۱۶ گزارش شد. باورهایی که مصرف پرنده را رفتاری مثبت یا قابل قبول می‌دانند نیز رابطه مثبتی با مصرف داشتند. در مقابل، نگرانی محیط‌زیستی رابطه‌ای منفی با مصرف داشت؛ یعنی هرچه نگرانی محیط‌زیستی بیشتر بود، احتمال مصرف کمتر می‌شد.

پژوهشگران نتیجه می‌گیرند که برای بخشی از مردم، قانونی بودن یا نبودن یک رفتار تنها عامل تعیین‌کننده نیست. اگر در یک شبکه اجتماعی، مصرف گوشت پرندگان وحشی رفتاری عادی تلقی شود، فشار اجتماعی می‌تواند در جهت مخالف قانون عمل کند.

این همان جایی است که پژوهش از یک بحث صرفاً محیط‌زیستی فاصله می‌گیرد و وارد حوزه جامعه‌شناسی می‌شود. برای کاهش شکار، فقط نمی‌توان درباره شکارچی صحبت کرد. باید درباره کسانی هم حرف زد که تقاضا ایجاد می‌کنند.

قانونی که روی کاغذ کافی نیست

در ایران، شکار پرندگان تابع قوانین و مقررات شکار و صید است و شکار گونه‌های حفاظت‌شده ممنوع است. فریدون‌کنار نیز در محدوده تالاب بین‌المللی قرار دارد و برای حفاظت از پرندگان مهاجر، مناطق ممنوعه شکار در آن تعریف شده است. بااین‌حال، پژوهشگران می‌گویند اجرای قانون همچنان با چالش روبه‌رو است.

از نگاه نویسندگان مقاله، مسئله این است که قانون زمانی می‌تواند رفتار را تغییر دهد که با هنجارهای اجتماعی نیز همراه شود. اگر جامعه‌ای یک رفتار را به‌عنوان بخشی از سنت یا رفتار معمول بپذیرد، ممنوعیت قانونی به‌تنهایی ممکن است نتواند تقاضا را از بین ببرد.

این یافته البته به معنای بی‌اهمیت بودن قانون نیست. برعکس، پژوهش بر ضرورت اجرای مؤثر قانون تأکید دارد. اما نویسندگان معتقدند قانون باید در کنار تغییر نگرش و هنجارهای اجتماعی قرار گیرد. در غیر این صورت، ممکن است بازار رسمی بسته شود، اما تقاضا به شکل‌های دیگری ادامه پیدا کند.

نگرانی محیط‌زیستی مانع خوردن می‌شود

در مدل آماری پژوهش، چهار متغیر بیشترین ارتباط را با مصرف گوشت پرندگان وحشی داشتند: نگرانی محیط‌زیستی، هنجارهای اجتماعی، باورها و سن.
نگرانی محیط‌زیستی با ضریب منفی ۰٫۲۳ قوی‌ترین رابطه را در میان این متغیرها داشت. هنجارهای اجتماعی با ضریب ۰٫۱۶ و باورها با ضریب ۰٫۱۵ رابطه مثبت داشتند. سن نیز با ضریب منفی ۰٫۱۳ با مصرف ارتباط داشت؛ یعنی در این نمونه، افراد مسن‌تر تمایل کمتری به گزارش مصرف داشتند. مجموع این عوامل حدود ۱۷ درصد از تغییرات رفتار مصرف گوشت پرندگان وحشی را توضیح می‌داد.

اما همین عدد ۱۷ درصد اهمیت دارد: پژوهش نمی‌گوید رفتار مردم فقط با همین عوامل توضیح داده می‌شود. برعکس، بخش بزرگی از تفاوت‌های رفتاری هنوز با این مدل توضیح داده نشده است. بنابراین، نمی‌توان نتیجه گرفت که مثلاً افزایش نگرانی محیط‌زیستی به‌تنهایی مصرف پرندگان را متوقف می‌کند.

پژوهشگران نیز بر چند محدودیت تأکید کرده‌اند. مهم‌ترین آن‌ها غیرقانونی بودن رفتار مورد مطالعه است. افراد ممکن است به دلیل ترس از پیامدهای قانونی یا قضاوت اجتماعی، میزان واقعی مصرف خود را کمتر از واقعیت اعلام کرده باشند. پرسشنامه‌ها ناشناس بودند تا این مشکل کاهش پیدا کند، اما نویسندگان می‌پذیرند که احتمال «سوگیری مطلوبیت اجتماعی» همچنان وجود دارد.

از سوی دیگر، نتایج این مطالعه فقط به فریدون‌کنار مربوط است و نمی‌توان بدون تحقیق بیشتر آن‌ها را به تمام شهرها یا جوامع ایران تعمیم داد. خود پژوهشگران نیز پیشنهاد کرده‌اند مطالعات آینده با روش‌های دیگری، از جمله روش‌های مناسب برای بررسی رفتارهای غیرقانونی، این یافته‌ها را آزمایش کنند.

مسئله فقط شکارچی نیست

شاید مهم‌ترین پیام این پژوهش همین باشد: اگر هدف حفاظت از پرندگان مهاجر است، نگاه کردن فقط به نقطه‌ای که پرنده در آن گرفتار می‌شود کافی نیست. باید به مسیر دیگری هم نگاه کرد؛ مسیری که از بازار و آشپزخانه می‌گذرد.

وقتی تقاضا وجود داشته باشد، شکار می‌تواند ادامه پیدا کند. به همین دلیل، نویسندگان تأکید می‌کنند که مطالعه رفتار مصرف‌کننده باید در کنار مطالعه شکارچی قرار گیرد. آن‌ها معتقدند شناخت عوامل اجتماعی و روان‌شناختی می‌تواند به طراحی مداخلات حفاظتی کمک کند.

این نگاه، مسئله را از «مبارزه با شکار غیرمجاز» به «کاهش تقاضا برای حیات‌وحش» گسترش می‌دهد. در چنین رویکردی، آموزش عمومی، تغییر هنجارهای اجتماعی، تقویت ارزش‌های محیط‌زیستی و اجرای قانون در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

در فریدون‌کنار، بخش قابل توجهی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند دوستانشان پرنده وحشی می‌خورند. درعین‌حال، همین افراد در پرسش‌های مربوط به ارزش‌های محیط‌زیستی، از حق زندگی حیوانات و ضرورت حفاظت از موجودات زنده حمایت کرده‌اند. این دو پاسخ در ظاهر متناقض‌اند، اما شاید همین تناقض نقطه آغاز فهم مسئله باشد: آدم‌ها همیشه مطابق ارزش‌هایی که به آن‌ها باور دارند رفتار نمی‌کنند.

برای پرندگان مهاجر، اما فاصله میان باور و رفتار می‌تواند هزینه سنگینی داشته باشد. هر پرنده‌ای که در تالاب گرفتار می‌شود، فقط یک وعده غذا نیست؛ بخشی از جمعیتی است که باید مسیر مهاجرت را طی کند، به زیستگاه‌های خود بازگردد و نسل بعدی را شکل دهد.

پژوهش جدید نشان می‌دهد برای حفاظت از این پرندگان، شاید لازم باشد علاوه بر سؤال «چه کسی شکار می‌کند؟»، سؤال دیگری هم جدی گرفته شود: «چه کسی می‌خورد و چرا؟»
پاسخ به این سؤال ممکن است به اندازه تور و دام و بازار، برای آینده پرندگان مهاجر اهمیت داشته باشد.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

آقای رئیس‌جمهور! مدیران شما نیاز به آموزش محیط‌زیستی دارند

آلودگی هوا، حقوق اولیه کودکان را به خطر می‌اندازد

ریه‌های کوچک بی‌دفاع

در پی پایش‌های مستمر یگان حفاظت محیط‌زیست

دستگیری متخلف شکار غیرمجاز در زیستگاه‌های بویین‌میاندشت

در جریان گشت مأموران یگان حفاظت در جعفرآباد جنگل

از شکار پرندگان وحشی در اسلامشهر جلوگیری شد

در نشست تخصصی «زنان، آب و معیشت پایدار» عنوان شد

زنان، پیشرانان احیای دریاچه ارومیه

نقض مصوبات اضطراری

اعلام جرم علیه کارخانه سیمان تهران در روزهای آلودگی هوا

برنامه‌ریزی برای پایش تنوع زیستی و برآورد جمعیت گونه‌ها

آغاز سرشماری حیات‌وحش در ۱۱ منطقه حفاظت‌شده خوزستان از اول آذرماه

دو مورد پسماندسوزی در محدوده معادن شن و ماسه شهرستان قدس مهار شد

در نامه‌هایی جداگانه به دولت و مجلس مطرح شد

مخالفت اتحادیه منابع طبیعی با انتقال مالکیت بستر رودخانه‌ها به وزارت نیرو

آموزش مفاهیم زیست‌محیطی به دانش‌آموزان شهریار همزمان با روز جهانی کودک