«علی بیت‌اللهی»، متخصص فرونشست، در گفت‌وگو با «پیام ما»

«ال‌نینو» گره‌ای از فرونشست باز نکرد

نبود زیرساخت و برنامه مشخص برای جمع‌آوری، هدایت و ذخیره رواناب‌ها مانع از بهره‌گیری مؤثر از این منابع برای تغذیه آبخوان‌ها و کاهش فرونشست زمین شد





27 آبان 1405، 19:47

با وجود بارش‌های سیل‌آسا و آب‌گرفتگی‌های مکرر و جاری شدن سیل در بسیاری از شهرهای ایران در دوماهه نخست پاییز ۱۴۰۵، پس از ۶ سال خشکسالی، نبود زیرساخت و برنامه مشخص برای جمع‌آوری، هدایت و ذخیره رواناب‌ها مانع از بهره‌گیری مؤثر از این منابع برای تغذیه آبخوان‌ها و کاهش فرونشست زمین شد. علی بیت‌اللهی، عضو هیئت‌علمی «مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی» و رئیس «بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری»، با تشریح تأثیر بارش‌ها بر وضعیت منابع آب زیرزمینی معتقد است مدیریت رواناب‌ها برای تقویت آبخوان‌ها و کمک به کاهش فرونشست، نه‌تنها ضروری، بلکه از نظر اجرایی نیز امکان‌پذیر است.

 

«همان‌طور که مردم نیز شاهد بودند، پیش از وقوع بارندگی‌های اخیر، پیش‌بینی‌هایی درباره تأثیر پدیده ال‌نینو بر وضعیت بارش‌ها مطرح شده بود. البته میزان بارندگی‌هایی که انتظار داشتیم، بسیار بیشتر از بارش‌های ثبت‌شده تاکنون بود. بااین‌حال، در روزهای اخیر شاهد بارش‌های رگباری، به‌ویژه در مناطق شهری، بودیم. این بارندگی‌ها در برخی شهرها موجب آب‌ماندگی، جاری شدن رواناب و در مواردی وقوع سیلاب شد.»

بیت‌اللهی با بیان این موضوع توضیح می‌دهد: «آثار این بارندگی‌ها بر محیط شهری، خسارت‌های ناشی از آن‌ها و مشکلاتی که برای مردم و دستگاه‌های مسئول ایجاد کردند، موضوع مستقلی است که باید جداگانه بررسی شود. اما پرسش مهم دیگری نیز مطرح است: آیا بارندگی‌های اخیر می‌توانند به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کنند و در نتیجه، سرعت فرونشست زمین را کاهش دهند؟»

 

تجربه‌های در دسترس

 

او ادامه می‌دهد: «بررسی تجربیات جهانی نشان می‌دهد که پاسخ این پرسش به نحوه مدیریت و هدایت آب‌های سطحی بستگی دارد. من در این زمینه تجربه شهرهایی مانند توکیو در ژاپن، شانگهای در چین، برخی شهرهای هند و همچنین لس‌آنجلس و تگزاس در آمریکا را مطالعه کرده‌ام. در این شهرها، مدیران پیش از وقوع بارندگی، مسیرها و سازه‌هایی را برای جمع‌آوری و نفوذ آب به زمین طراحی کرده‌اند. این سازه‌ها شامل چاهک‌های نفوذی، مجاری دارای منافذ مناسب، گودال‌ها و سطوح نفوذپذیر هستند. در واقع، مدیران شهری با توجه به شکل زمین و ویژگی‌های توپوگرافی و مورفولوژی شهر، نقاطی را که احتمال تجمع آب در آن‌ها بیشتر است، شناسایی می‌کنند. سپس با اجرای سازه‌های مناسب، آب‌های سطحی را به سمت لایه‌های زیرین زمین هدایت می‌کنند. در برخی مناطق نیز از استخرها و سطوح گسترده برای پخش رواناب و افزایش فرصت نفوذ آب استفاده می‌شود. هدف اصلی این اقدامات آن است که آب پیش از تبخیر، فرصت کافی برای نفوذ به زمین پیدا کند.»

به گفته او، در شهرهایی که سطوح نفوذناپذیر مانند آسفالت و بتن بخش عمده‌ای از فضا را پوشانده‌اند، آب باران به‌سختی وارد زمین می‌شود. در چنین شرایطی، بخش زیادی از آب به‌تدریج تبخیر می‌شود و تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد آن امکان نفوذ به لایه‌های زیرین را پیدا می‌کند: «اما اگر زیرساخت‌های لازم برای جمع‌آوری و نفوذ آب از قبل ایجاد شده باشند، بخش بسیار بیشتری از رواناب می‌تواند وارد زمین شود؛ به‌طوری که در شرایط مناسب، تقریباً تمام حجم آب جمع‌آوری‌شده قابلیت نفوذ خواهد داشت. طبیعی است که در این وضعیت، تأثیر بارندگی بر تغذیه منابع آب زیرزمینی به‌مراتب بیشتر خواهد بود. دلیل اهمیت این موضوع آن است که نفوذ طبیعی آب در خاک فرایندی تدریجی و زمان‌بر است. وقتی آب روی سطح زمین رها می‌شود، ابتدا لایه‌های بالایی خاک را مرطوب و به‌تدریج اشباع می‌کند. با افزایش رطوبت این لایه‌ها، سرعت نفوذ آب کاهش می‌یابد و رسیدن آن به لایه‌های عمیق‌تر و سفره‌های آب زیرزمینی بسیار کندتر می‌شود.»

او اضافه می‌کند: «متأسفانه در بسیاری از مناطق کشور با همین وضعیت مواجه هستیم. آب باران پس از جاری شدن روی سطوح شهری، فرصت کافی برای نفوذ به لایه‌های زیرین زمین پیدا نمی‌کند. به همین دلیل، تأثیر بارندگی‌های معمول بر تغذیه آبخوان‌ها بسیار محدود است و نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با وقوع یک دوره بارندگی، تغییر محسوسی در روند فرونشست زمین ایجاد شود.»

 

اگر زیرساخت فراهم شود

 

بیت‌اللهی اضافه می‌کند: «اگر زیرساخت‌های مناسب از قبل فراهم شوند، می‌توان از بارندگی‌ها برای تقویت منابع آب زیرزمینی استفاده کرد. اجرای این اقدامات نه‌تنها در تهران، بلکه در بسیاری از مناطق دیگر کشور نیز امکان‌پذیر است. برای مثال، اگر در محدوده‌ای به وسعت هزار کیلومترمربع، تنها ۱۰ میلی‌متر بارندگی رخ دهد، حجم بسیار زیادی آب تولید خواهد شد. حال اگر بتوان بخش عمده این آب را در کوتاه‌ترین زمان ممکن و با رعایت ملاحظات مهندسی به لایه‌های آب‌دار زمین هدایت کرد، اثر قابل‌توجهی بر تغذیه آبخوان‌ها خواهد داشت. من شخصاً در تگزاس آمریکا شاهد اجرای چنین طرح‌هایی بوده‌ام. در آن منطقه، طی دو سال، آثار کاهش افت سطح آب زیرزمینی و کاهش فرونشست زمین به‌وضوح مشاهده شد. این نتایج در گزارش‌های فنی ثبت شده و اندازه‌گیری‌های میدانی نیز آن‌ها را تأیید کرده است.»

به باور این متخصص فرونشست، در کشور ما، به دلیل نبود آمادگی کافی، انجام نشدن مطالعات امکان‌سنجی و فراهم نبودن زیرساخت‌های موردنیاز، بارندگی‌ها تأثیر چندانی بر کاهش فرونشست زمین ندارند. بنابراین، تا زمانی که برای هدایت و نفوذ آب به لایه‌های زیرزمینی برنامه‌ریزی نکنیم، نباید انتظار داشته باشیم که بارش‌های بیشتر به‌تنهایی بتوانند مشکل فرونشست را برطرف کنند: «اجرای این اقدامات در شرایط فعلی کشور کاملاً امکان‌پذیر است و برای عملیاتی کردن آن‌ها به فناوری پیچیده یا تجهیزات دست‌نیافتنی نیاز نداریم. برای مثال، می‌توان در خیابان‌های عریض، نقاطی را که به دلیل پستی‌وبلندی زمین محل تجمع آب هستند، شناسایی کرد. این کار دشواری نیست؛ زیرا نقشه‌های توپوگرافی و ارتفاعی شهرها در دسترس هستند و با استفاده از آن‌ها می‌توان مشخص کرد که هنگام بارندگی، آب در کدام نقاط جمع خواهد شد.»

او اضافه می‌کند: «پس از شناسایی این نقاط، می‌توان با رعایت ضوابط مهندسی و ملاحظات ایمنی، چاهک‌هایی با عمق و مشخصات مناسب احداث کرد. این چاهک‌ها آب جمع‌شده در سطح خیابان را به لایه‌های زیرین زمین هدایت می‌کنند. بنابراین، به‌جای آنکه آب در معابر باقی بماند یا از طریق شبکه‌های جمع‌آوری رواناب از محدوده شهری خارج شود، می‌توان بخشی از آن را به تغذیه منابع آب زیرزمینی اختصاص داد. راهکار دیگر، افزایش سطوح نفوذپذیر در محیط‌های شهری است. برای مثال، می‌توان در جوی‌های کنار خیابان و حاشیه معابر، نوارهایی با سطح خاکی ایجاد کرد تا آب باران به‌تدریج در آن‌ها نفوذ کند. متأسفانه در برخی موارد، مدیریت شهری به‌جای افزایش سطوح نفوذپذیر، این فضاها را با سنگ‌فرش و مصالح نفوذناپذیر می‌پوشاند. در نتیجه، امکان نفوذ طبیعی آب به زمین نیز کاهش پیدا می‌کند. علاوه بر این، می‌توان از آسفالت‌های نفوذپذیر و بتن‌های اسفنجی استفاده کرد. این مصالح به آب اجازه می‌دهند از سطح معابر عبور کند و وارد لایه‌های زیرین شود. فناوری‌های موردنیاز برای اجرای این راهکارها در دسترس هستند و استفاده از آن‌ها به فناوری پیشرفته یا تجهیزات خاص خارجی وابستگی ندارد. ما نیز توانایی تولید و اجرای این مصالح را در داخل کشور داریم.»

 

اقدام صحیحی نیست

 

بیت‌اللهی تشریح می‌کند که مشکل اصلی نبود فناوری یا ناتوانی فنی نیست: «مسئله این است که اقدامات عملی موردنیاز در سطح شهرها انجام نمی‌شوند. مدیران شهری باید پیش از وقوع بارندگی‌ها، نقاط مستعد تجمع آب را شناسایی و زیرساخت‌های لازم را ایجاد کنند. متأسفانه هنوز عزم مدیریتی کافی برای اجرای این اقدامات در مقیاس گسترده وجود ندارد، درحالی‌که از نظر فنی، اجرای آن‌ها کاملاً امکان‌پذیر است. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که اجرای این راهکارها به بودجه‌های کلان نیاز ندارد. در کشورهایی مانند نپال، بنگلادش و پاکستان و همچنین در برخی ایالت‌های کم‌برخوردار هند، طرح‌های مشابه اجرا شده‌اند و همچنان ادامه دارند. بنابراین، نمی‌توان مشکلات اقتصادی کشور را دلیل اصلی اجرا نشدن این طرح‌ها دانست. این اقدامات به منابع مالی بسیار زیادی نیاز ندارند و می‌توان آن‌ها را متناسب با شرایط هر شهر و با استفاده از امکانات موجود اجرا کرد.»

او اضافه می‌کند: «در واقع، بخش مهمی از این اقدامات به اصلاح نحوه طراحی و اجرای پروژه‌های شهری مربوط می‌شود. اگر مدیران از ابتدا در طراحی خیابان‌ها، معابر و فضاهای عمومی، امکان نفوذ آب به زمین را در نظر بگیرند، هزینه اجرای این تمهیدات نیز به‌مراتب کمتر خواهد بود. یکی از موضوعاتی که به‌شدت بر آن تأکید داریم، اصلاح شیوه شهرسازی با هدف کاهش خطر فرونشست زمین است. محیط‌های شهری ظرفیت زیادی برای اجرای اقداماتی دارند که می‌توانند به افزایش تغذیه آبخوان‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی کمک کنند. با افزایش سطوح نفوذپذیر، هدایت اصولی رواناب‌ها و ایجاد سازه‌های مناسب برای نفوذ آب، می‌توان میزان تغذیه منابع زیرزمینی را افزایش داد. از سوی دیگر، با اصلاح طراحی شهری می‌توان از تبخیر و هدررفت بخشی از آب بارندگی جلوگیری کرد. این اقدامات در نهایت به جبران بخشی از کمبود منابع آب زیرزمینی کمک می‌کنند؛ کمبودی که موجب منفی شدن بیلان آب و تشدید فرونشست زمین می‌شود.»

اجرای این راهکارها در کشور ما یک ضرورت جدی است. بررسی نقشه‌های فرونشست زمین نشان می‌دهد که مناطق وسیعی در مجاورت کلان‌شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و کرمان با این پدیده مواجه هستند. این موضوع نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی برای تغذیه آبخوان‌ها و اصلاح زیرساخت‌های شهری باید در اولویت مدیریت این کلان‌شهرها قرار گیرد. اگر این اقدامات به‌صورت اصولی و مستمر اجرا شوند، می‌توانند نقش مؤثری در کاهش خطر فرونشست زمین داشته باشند. بیت‌اللهی با این توضیحات می‌گوید: «انتشار مطالب رسانه‌ای درباره فرونشست زمین و راهکارهای مقابله با آن، واقعاً می‌تواند تأثیرگذار باشد. تجربه من نشان می‌دهد که نامه‌های رسمی دستگاه‌ها به یکدیگر، گاهی پس از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده می‌شوند؛ اما انتشار مطالب در رسانه‌های معتبر می‌تواند توجه مدیران را به موضوع جلب کند و آن‌ها را به پیگیری وادارد. من شخصاً مشاهده کرده‌ام که پس از انتشار برخی مطالب، شهرداران مناطق مختلف تماس گرفته‌اند و درباره راهکارهای مطرح‌شده سؤال کرده‌اند. این مطالب باعث شده است که آن‌ها به امکان اجرای اقدامات جدید در حوزه مسئولیت خود توجه کنند و به این فکر بیفتند که می‌توان از روش‌های دیگری نیز برای مدیریت رواناب‌ها و کاهش خطر فرونشست استفاده کرد. امیدوارم اطلاع‌رسانی رسانه‌ها در این زمینه ادامه پیدا کند و زمینه‌ساز اجرای اقدامات عملی بیشتری برای کاهش خطر فرونشست زمین در کشور شود.»

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

وقوع سیلاب‌های مکرر در مهر و آبان امسال جان ۴ نفر را گرفت و خسارت قابل‌توجهی به برخی شهرها و روستاها وارد کرد، اما تأثیر چندانی بر رفع بحران آب نداشت

«ال‌نینو» هم به دادمان نرسید

سیلاب‌های پیاپی در کشور بار دیگر ضعف مدیریت روان‌آب‌ها و زیرساخت‌های شهری را آشکار کرد

هر باران یک بحران، هر سیل یک غافل‌گیری

همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی؛

آموزش محیط‌زیست به کودکان در مدارس ابتدایی لاهیجان

در نشست مشترک محیط‌زیست و مدیریت شهری بررسی شد؛

چالش‌ها و راهکارهای کنترل سگ‌های بلاصاحب در تهران

بررسی دلایل حضور حیات‌وحش در مراکز درمانی تهران؛

نقص در فنس‌کشی و مدیریت پسماند؛ عامل ورود گرازها به بیمارستان شهید لواسانی

در قالب طرح ملی کاشت نهال؛

غرس ۱۵ نهال مثمر در شمیرانات به یاد شهدای فرهنگی و دانش‌آموز

تشدید گشت‌های شبانه‌روزی محیط‌زیست در ری برای مقابله با کانون‌های آلاینده

در مهدکودک نهالیا فیروزکوه؛

آموزش تفکیک پسماند از مبدأ به کودکان با رویکرد حفظ محیط‌زیست

با همکاری دانشگاه علوم پزشکی؛

برگزاری دوره آموزشی پیشگیری از سرطان برای کارکنان محیط‌زیست تهران

در مناطق تحت مدیریت تهران؛

بهسازی و ضدعفونی چشمه‌ها و آبشخورهای حیات‌وحش در خجیر و سرخه حصار