سیلاب‌های پیاپی در کشور بار دیگر ضعف مدیریت روان‌آب‌ها و زیرساخت‌های شهری را آشکار کرد

هر باران یک بحران، هر سیل یک غافل‌گیری

نقشه خطرپذیری سیلاب «سازمان منابع‌طبیعی» نشان می‌دهد ۶۰ درصد مناطق کشور در معرض خطر متوسط تا بسیار زیاد سیلاب قرار دارند





27 آبان 1405، 20:15

«پیام ما» | سیلاب‌های مهر و آبان سال ۱۴۰۵ بار دیگر نشان دادند که با وجود همه خبرهای منتشرشده از اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، اجرای پروژه‌های شهری و روستایی برای مدیریت روان‌آب‌ها و هزار ادعای پرطمطراق دیگر از سوی دولت، همچنان هر باران می‌تواند به یک بحران تبدیل شود؛ بحرانی که زندگی مردم را مختل کند، یا خسارت مالی را به آنان تحمیل یا جان آنان را تهدید کند. مسئولیت این خسارت‌ها اما همچنان به گردن بارش‌های شدید و پدیده «ال‌نینو» است. این در حالی است که کارشناسان صراحتاً بخشی از سیلاب‌ها را ناشی از خطاهای زیرساختی، ساخت‌وساز در مسیر آبراهه‌ها، پل‌های غیراستاندارد و ضعف کانال‌های انتقال آب می‌دانند؛ ضعفی که حتی آمادگی دستگاه‌های اجرایی پس از صدور هشدار سیلاب نیز نمی‌تواند آن را جبران کند. توسعه شهری و زیرساخت‌های غیراصولی هم در شرایطی ادامه دارد که نقشه خطرپذیری سیلاب سازمان منابع‌طبیعی نشان می‌دهد ۶۰ درصد مناطق کشور در معرض خطر متوسط تا بسیار زیاد سیلاب قرار دارند.

 

«مازندران خسته از سیلاب تکراری»، «بارش‌ها به مسکن و کشاورزی فریدن ۱۰۰ میلیارد تومان خسارت زد»، «آماده‌باش ۲۲ منطقه برق تهران برای مهار خسارت‌های سیل»، «بارش برف و باران و هشدار بروز سیل؛ مدارس برخی استان‌ها تعطیل شد»، «سیل و تندباد به ۱۳۰ خانه و ۲۵۰۰ هکتار باغ در اصفهان خسارت زد»، «سیلاب در ۶ نقطه محور کرج–کندوان طی ۴۸ ساعت گذشته»، «خروش سیل در رودخانه خاکمردان خوی»، «سیلاب در کرج؛ خودروها در جریان آب گرفتار شدند»، «سیلاب حرکت قطارهای محلی را در لرستان لغو کرد»، «رانش زمین راه ارتباطی ۳۵ روستا در الیگودرز را بست»، «سیلاب جاده چالوس را مسدود کرد»، «هشدار وقوع سیل و آب‌گرفتگی در مازندران»، «خسارت سیل به ۴۰ خانوار بیله‌سواری؛ راه‌های مواصلاتی اصلاندوز مسدود شدند»، «امدادرسانی هلال‌احمر به ۲۳ خانوار آسیب‌دیده از سیل نیک‌شهر و قصرقند»، «سیل به ۷۸ خانه در روستاهای سلماس خسارت وارد کرد». این‌ها فقط بخشی از خبرهایی است که در فاصله ۱ آبان ۱۴۰۵ تا ۱۶ آبان همان ماه در مورد سیلاب‌های ایجادشده در کشور منتشر شده است. این سیلاب‌ها علاوه بر سیلاب‌هایی است که در نیمه دوم مهر همین امسال، به‌ویژه در استان‌های شمالی، جاری شد و همچنین علاوه بر آب‌گرفتگی‌هایی که شهرهای کشور به دلیل مدیریت نشدن روان‌آب‌ها و ساخت شهرهایی نفوذناپذیر در برابر باران تجربه کرده‌اند.

هیچ آمار منسجمی از میزان خسارت‌های سیلاب‌ها و آب‌گرفتگی‌های یک ماه اخیر در هیچ‌یک از بخش‌های شهری، کشاورزی و زیرساختی منتشر نشده است. بااین‌حال، به گفته مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان منابع‌طبیعی و جنگلداری کشور، ۶۰ درصد مناطق کشور با خطرپذیری متوسط تا بسیار زیاد سیلاب روبه‌رو هستند.

«محمد فرامرز» می‌گوید: «ایران به دلیل قرار گرفتن در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک، همواره با دوره‌های کم‌آبی و ترسالی و بارش‌های شدید، به‌ویژه در فصل تابستان، مواجه بوده است؛ بنابراین اجرای طرح‌های آبخیزداری و احیای زیستی باید به‌صورت مستمر دنبال شود و نمی‌توان این اقدامات را به سال‌های پربارش یا کم‌بارش محدود کرد.»

او ادامه می‌دهد: «خوشبختانه با وجود بارش‌های قابل‌توجه، تاکنون حادثه قابل‌توجهی ناشی از سیلاب در کشور گزارش نشده و خسارت گسترده‌ای نیز در این زمینه نداشته‌ایم. مهم‌ترین موضوع در مدیریت بارندگی‌ها، بهره‌برداری حداکثری از این نعمت و هدایت روان‌آب‌ها به‌منظور استفاده از منابع آب است.»

گفته‌های فرامرز در شرایطی است که نه‌تنها در سیل ۱ آبان در شهرستان سلماس آذربایجان غربی ۲ نفر، شامل یک دختر ۱۰ ساله و یک مرد ۶۳ ساله، جان خود را از دست دادند، بلکه پیش‌تر، در جریان حادثه سیل نخستین ماه پاییز در استان گلستان، ۲ نفر کشته و یک نفر مفقود اعلام شدند.

مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور می‌گوید: «طی دو تا سه سال اخیر، بخشی از منابع اعتباری سازمان از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی تأمین شده است. سال گذشته نزدیک به ۲ همت از این محل به اجرای طرح‌های آبخیزداری اختصاص یافت که خوشبختانه تخصیص آن به‌طور کامل انجام شد و پروژه‌های مربوط به سال ۱۴۰۴ نیز اکنون در مراحل پایانی اجرا قرار دارند. نتایج اجرای این طرح‌ها در بارندگی‌های اخیر نیز مشهود بود و اقدامات انجام‌شده در مدیریت روان‌آب‌ها و کاهش آثار سیلاب کمک‌کننده بود.»

به گفته او، در سال ۱۴۰۵ اعتبار اختصاص‌یافته از محل محرومیت‌زدایی به حدود ۳ همت افزایش یافته و در کنار آن، حدود ۲ همت نیز از محل اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای به این بخش اختصاص داده شده است. بنابراین، مجموع منابع پیش‌بینی‌شده برای اجرای طرح‌های آبخیزداری به حدود ۵ همت می‌رسد. او می‌گوید: «به‌محض ابلاغ اعتبارات مربوط به سال ۱۴۰۵، اقدامات اجرایی در استان‌ها آغاز شد و کارها متوقف نماند. در حال حاضر نیز پروژه‌های جدید در ادامه طرح‌های سال ۱۴۰۴ در حال اجرا هستند.»

 

نقشه خطرپذیری سیلاب

 

مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه پیشگیری از سیلاب نیز می‌گوید: «یکی از محورهای مهم فعالیت این سازمان، پیشگیری است و در همین راستا طی دو سال اخیر نقشه خطرپذیری سیلاب در کشور تهیه شد؛ اقدامی که حدود دو سال زمان برد و مناطق کشور را براساس میزان خطرپذیری در پنج سطح بسیار زیاد، زیاد، متوسط، کم و بسیار کم دسته‌بندی می‌کند. این نقشه به‌تازگی از سوی ریاست سازمان به استان‌ها ابلاغ شده و برای هر استان، نقشه خطرپذیری به‌صورت جداگانه تهیه و ارسال شده است. بر این اساس، از استان‌ها خواسته شده است برنامه‌های بازدید، مراقبت، نظارت و اقدامات پیشگیرانه خود را در حوزه‌های آبخیز و مناطق دارای خطرپذیری بالاتر متمرکز کنند.»

او ادامه می‌دهد: «حدود ۶۰ درصد مناطق کشور از نظر خطرپذیری سیلاب در سطح متوسط و بالاتر قرار دارند. این نقشه به اولویت‌بندی اقدامات کمک می‌کند تا بازدیدها، نظارت‌ها و برنامه‌های پیشگیرانه در مناطقی انجام شود که بیشترین خطرپذیری را دارند.»

فرامرز همچنین با اشاره به بارندگی‌های اخیر در استان‌های مختلف کشور می‌گوید: «برای نمونه، در استان قم که میزان بارندگی سالانه آن محدود است، در روزهای اخیر حدود ۵۰ میلی‌متر بارش ثبت شد. با وجود بارندگی‌های قابل‌توجه در نقاط مختلف کشور، تاکنون خسارت گسترده‌ای ناشی از سیلاب گزارش نشده است.»

با وجود تأکید فرامرز مبنی بر رخ ندادن خسارت گسترده، آن هم در شرایط اقتصادی کشور که شهروندان برای خریدهای روزانه با مشکل مواجه هستند، جبران خسارت‌های یک آب‌گرفتگی یا سیلاب بسیار زیاد خواهد بود. اگرچه مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری معتقد به اقدامات پیشگیرانه است، اما هیچ اقدام پیشگیرانه‌ای تاکنون جلوی سیلاب‌ها را نگرفته است. مسئولیت این سیلاب‌ها هم همواره با میزان بارش بوده است.

با صدور هشدارهای بارشی از سوی «سازمان هواشناسی کشور» درباره احتمال وقوع بارش‌های سنگین، سیلاب، تگرگ، سرمازدگی و بادهای شدید در ماه‌های پیش‌رو، «سازمان بازرسی کل کشور» طی نامه‌هایی جداگانه به دو دستگاه «وزارت نیرو» و «وزارت جهاد کشاورزی»، مطالبه اقدامات پیشگیرانه را مطرح کرده بود.

 

نامه به وزارت جهاد

 

۱۱ آبان امسال، «احمد اسدیان»، معاون نظارت و بازرسی امور تولیدی سازمان بازرسی کل کشور، در نامه‌ای به وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به پیش‌بینی‌های هواشناسی و احتمال تشدید آثار پدیده اقلیمی ال‌نینو، خواستار ارزیابی فوری ظرفیت‌های عملیاتی بخش کشاورزی و رفع نواقص پیش از وقوع حوادث احتمالی شد.

او با تأکید بر اهمیت بخش کشاورزی در تأمین نیازهای اساسی کشور هشدار داد که خسارت به محصولات راهبردی تنها به زیان اقتصادی تولیدکنندگان محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند استمرار تأمین مواد غذایی و امنیت غذایی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

در این مکاتبه، سازمان بازرسی با استناد به وظایف قانونی خود، مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه را برای کاهش خسارات احتمالی در بخش کشاورزی مورد تأکید قرار داده است.

نخستین محور، اطلاع‌رسانی سریع درباره مخاطرات جوی پاییز و زمستان به تمام معاونت‌ها، سازمان‌ها و واحدهای تابعه وزارت جهاد کشاورزی است تا دستگاه‌های مسئول پیش از وقوع حوادث از وضعیت احتمالی مناطق تحت پوشش آگاهی داشته باشند.

همچنین ارزیابی میزان آمادگی دستگاه‌های اجرایی، تجهیزات و امکانات عملیاتی برای واکنش سریع به حوادث و برطرف کردن کمبودها و نواقص پیش از وقوع بحران از دیگر مطالبات مطرح‌شده در این نامه است.

سازمان بازرسی در بخش دیگری از این مکاتبه، تدوین برنامه‌های عملیاتی برای حفاظت از محصولات کشاورزی و سازه‌های آبخیزداری را ضروری دانسته و بر برداشت و جابه‌جایی به‌موقع محصولات در معرض خطر تأکید کرده است؛ اقدامی که می‌تواند از نابودی محصول و اختلال در عرضه آن به بازار جلوگیری کند.

از دیگر محورهای مورد توجه، بررسی وضعیت سازه‌های آبخیزداری، بندهای خاکی و تأسیسات آبخوان‌داری است. سازمان بازرسی با اشاره به احتمال وقوع سیلاب‌های پرحجم، خواستار ارزیابی پایداری این سازه‌ها، میزان انباشت رسوبات و آمادگی آن‌ها برای مقابله با جریان‌های شدید آب شده است.

تقویت سامانه هشدار سریع، هماهنگی با دستگاه‌های عضو مدیریت بحران در سطوح ملی، استانی و شهرستانی برای اطلاع‌رسانی به بهره‌برداران و ارائه گزارش عملکرد اقدامات انجام‌شده به سازمان بازرسی نیز از دیگر مطالبات این مکاتبه است.

 

هشدار به وزارت نیرو

 

هشدار اخیر سازمان بازرسی به وزارت جهاد کشاورزی در ادامه مکاتبه قبلی این سازمان با وزارت نیرو درباره پیامدهای احتمالی ال‌نینو و ضرورت آمادگی برای مواجهه با بارش‌های شدید و سیلاب قرار دارد.

«ستار شیرعالی»، معاون نظارت و بازرسی امور اقتصادی سازمان بازرسی کل کشور، ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ در نامه‌ای به «عباس علی‌آبادی»، وزیر نیرو، خواستار آمادگی بخش آب و شرکت‌های تابعه برای مقابله با بارش‌های حدی، سیلاب و آب‌گرفتگی شده بود. در آن مکاتبه، بازنگری در مدیریت مخازن سدها، لایروبی رودخانه‌ها برای افزایش ظرفیت عبور سیلاب، تقویت آمادگی عملیاتی شرکت‌های آب منطقه‌ای و حفاظت از تأسیسات و پروژه‌های عمرانی مورد تأکید قرار گرفته بود.

با وجود اینکه همه دستگاه‌ها، حتی سازمان بازرسی، از پدیده ال‌نینو به‌عنوان علت نهایی بارش‌های سیلابی صحبت می‌کنند، به نظر می‌رسد آنچه همه سیلاب‌ها و آب‌گرفتگی‌ها را ایجاد کرده و می‌کند، مرتبط با مدیریت بارش‌هاست، نه خود بارش‌ها.

«احد وظیفه»، رئیس «مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی» سازمان هواشناسی، می‌گوید: «پدیده ال‌نینو یک پدیده مقطعی یکی‌دو روزه یا یک هفته و ده روزه نیست؛ بلکه پدیده‌ای است که به‌صورت نوسانی و تکراری رخ می‌دهد و دوره خیلی منظمی هم ندارد. گاهی هر دو سال یک‌بار اتفاق می‌افتد و گاهی هم شش تا هفت سال طول می‌کشد تا ال‌نینوی بعدی رخ دهد. ال‌نینو پدیده عجیب‌وغریبی هم نیست. دمای آب اقیانوس آرام همواره بالا و پایین می‌شود؛ یعنی گاهی گرم‌تر و گاهی سردتر است. دوره‌هایی که دمای آب گرم‌تر از حد نرمال است، ال‌نینو نامیده می‌شود و دوره‌هایی که سردتر از نرمال است، لانینا نام دارد. در برخی دوره‌ها هم تغییر خاصی وجود ندارد و دمای آب در شرایط نرمال قرار دارد. در سال‌هایی که ال‌نینو رخ می‌دهد، معمولاً بارش‌ها بهتر است، اما همیشه این‌طور نیست. گاهی ال‌نینو وجود دارد، ولی ما خشکسالی هم داریم. این‌گونه نیست که هر وقت ال‌نینو رخ داد، حتماً ترسالی اتفاق بیفتد یا میزان بارش‌ها زیاد شود.»

او توضیح می‌دهد: «موضوع دیگر این است که این پدیده معمولاً از بهار شروع می‌شود. دمای آب اقیانوس از بهار شروع به گرم شدن می‌کند و این روند تا تابستان، پاییز و اوایل زمستان ادامه پیدا می‌کند. البته این تغییرات مربوط به منطقه حاره‌ای اقیانوس آرام، یعنی منطقه پیرامون خط استواست. بنابراین، زمان شروع تغییر فاز تقریباً از اواخر زمستان تا اوایل بهار است. در طول بهار، تابستان و پاییز، اگر قرار باشد ال‌نینو شکل بگیرد، دمای آب افزایش پیدا می‌کند و اگر قرار باشد لانینا شکل بگیرد، دما کاهش پیدا می‌کند. معمولاً در انتهای پاییز و اوایل زمستان، نابهنجاری دما به حداکثر خود می‌رسد؛ یعنی دمای آب اقیانوس یا به گرم‌ترین حالت خود می‌رسد یا به سردترین حالت. اگر گرم‌ترین حالت باشد، آن سال ال‌نینو است و اگر سردترین حالت باشد، لانینا خواهد بود.»

وظیفه می‌گوید: «در حال حاضر به‌طور موقت در شرایط ترسالی هستیم، ولی واقعاً نمی‌توان با قطعیت درباره ادامه این وضعیت صحبت کرد. ال‌نینو این‌طور نیست که هر وقت رخ داد، حتماً ترسالی اتفاق بیفتد. بااین‌حال، به نظر می‌رسد شرایط ماه‌های پیش‌رو خوب باشد. یعنی بارندگی‌هایمان در ماه‌های آینده، ان‌شاءالله حداقل در حد طبیعی و نرمال همان موقع از سال خواهد بود. این احتمال هم وجود دارد که بارندگی‌ها بیشتر از حد نرمال شود و بارش‌های خوبی داشته باشیم، ولی این موضوع قطعیت ندارد. ضمن اینکه اگر قرار باشد سیلاب یا اتفاقی از این قبیل رخ دهد، این موارد را با پیش‌بینی‌های روزانه تا هفتگی اعلام می‌کنند. مثلاً پنج یا شش روز زودتر اطلاع‌رسانی می‌شود. بنابراین، از الان نمی‌توان گفت که در چه روزهایی احتمال وقوع سیلاب وجود دارد.»

 

زیرساخت‌های نامناسب

 

به گفته وظیفه، یکی از دلایلی که الان بیشتر شاهد وقوع سیلاب هستیم، این است که هنوز هوا گرم است. در هوای گرم، نوع بارش‌ها بیشتر به سمت بارش‌های رگباری می‌رود؛ یعنی احتمال وقوع رگبار بالاتر می‌رود یا سهم بارش‌های رگباری در یک سامانه جوی افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، احتمال آب‌گرفتگی و وقوع سیلاب بیشتر می‌شود. یکی از دلایل افزایش سیلاب‌های اخیر همین موضوع است. اما درباره آمادگی دستگاه‌ها برای مقابله با سیلاب، باید توجه داشت که همیشه بخشی از مخاطرات طبیعی را باید در نظر گرفت؛ به‌خصوص در مناطقی که زیرساخت مناسبی ندارند. او می‌گوید: «برای مثال، شهری را در نظر بگیرید که روی شیب ساخته شده است؛ مثل منطقه عظیمیه کرج که در انتهای شیب کوهستان گسترش پیدا کرده است. در جایی که قبلاً آبراهه بوده، خیابان ساخته شده است. بنابراین، اگر در بالادست بارندگی اتفاق بیفتد، آب به این مناطق سرازیر می‌شود و سیلاب ایجاد می‌کند. چاره دیگری هم ندارد.»

او اضافه می‌کند: «بنابراین، بخشی از مشکلات به خطاهای زیرساختی یا نادرست بودن، غیرفنی بودن و غیراستاندارد بودن زیرساخت‌ها برمی‌گردد. مثلاً پلی که استاندارد ساخته نشده، خیابانی که شیب‌بندی مناسبی ندارد یا شهرکی که در جای نادرستی بنا شده است، همگی در افزایش مخاطرات و خسارت‌های ناشی از بارندگی و سیلاب اثر دارند. ما هر کاری هم انجام بدهیم، وقتی زیرساخت‌ها غیراصولی باشند، بالاخره باید درصدی از نابهنجاری و مخاطره را بپذیریم. درباره آمادگی دستگاه‌ها هم طبیعتاً این آمادگی وجود دارد و هشدارهای لازم به آن‌ها اعلام شده است، ولی وقتی با زیرساخت‌های نادرست و غیراصولی مواجه هستیم، هرچقدر هم آمادگی وجود داشته باشد، بالاخره مشکلاتی پیش می‌آید. فرض کنید در شهری آب‌روها مناسب نباشند یا کانال‌های انتقال آب به‌درستی ساخته نشده باشند. هرچقدر هم دستگاه‌های مسئول آماده باشند، وقتی بارش شدید شود و از حدی فراتر برود، بالاخره آب‌گرفتگی و در نتیجه سیلاب ایجاد می‌شود. بنابراین، بخشی از مشکلات ناشی از سیلاب‌ها به وضعیت زیرساخت‌ها برمی‌گردد و تا زمانی که این زیرساخت‌ها غیراصولی باشند، حتی با وجود آمادگی دستگاه‌ها هم نمی‌توان به‌طور کامل از وقوع آب‌گرفتگی و سیلاب جلوگیری کرد.»

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

وقوع سیلاب‌های مکرر در مهر و آبان امسال جان ۴ نفر را گرفت و خسارت قابل‌توجهی به برخی شهرها و روستاها وارد کرد، اما تأثیر چندانی بر رفع بحران آب نداشت

«ال‌نینو» هم به دادمان نرسید

«علی بیت‌اللهی»، متخصص فرونشست، در گفت‌وگو با «پیام ما»

«ال‌نینو» گره‌ای از فرونشست باز نکرد

همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی؛

آموزش محیط‌زیست به کودکان در مدارس ابتدایی لاهیجان

در نشست مشترک محیط‌زیست و مدیریت شهری بررسی شد؛

چالش‌ها و راهکارهای کنترل سگ‌های بلاصاحب در تهران

بررسی دلایل حضور حیات‌وحش در مراکز درمانی تهران؛

نقص در فنس‌کشی و مدیریت پسماند؛ عامل ورود گرازها به بیمارستان شهید لواسانی

در قالب طرح ملی کاشت نهال؛

غرس ۱۵ نهال مثمر در شمیرانات به یاد شهدای فرهنگی و دانش‌آموز

تشدید گشت‌های شبانه‌روزی محیط‌زیست در ری برای مقابله با کانون‌های آلاینده

در مهدکودک نهالیا فیروزکوه؛

آموزش تفکیک پسماند از مبدأ به کودکان با رویکرد حفظ محیط‌زیست

با همکاری دانشگاه علوم پزشکی؛

برگزاری دوره آموزشی پیشگیری از سرطان برای کارکنان محیط‌زیست تهران

در مناطق تحت مدیریت تهران؛

بهسازی و ضدعفونی چشمه‌ها و آبشخورهای حیات‌وحش در خجیر و سرخه حصار