هشداری برای بازنگری در مدیریت رواناب و ضرورت آبخیزداری شهری در گرگان

بارش باران به‌خودی‌خود تهدیدی برای شهرها نیست. باران بخش بسیار ارزشمندی از چرخه طبیعی آب و فرصتی برای تغذیه منابع آب زیرزمینی، حفظ پوشش گیاهی و تداوم حیات بوم‌سازگان‌هاست. اما آنچه بارندگی را به بحران تبدیل می‌کند، تغییر در ساختار طبیعی زمین، کاهش نفوذپذیری خاک، گسترش سطوح بتنی و آسفالتی، تخریب مسیرهای طبیعی جریان آب و نادیده گرفتن اصول آبخیزداری در توسعه شهری است. آب‌گرفتگی‌های شهری در گرگان را نیز باید در همین چارچوب بررسی کرد. تصویری که اخیراً درباره همگرایی رواناب دو آبخیز، یکی در شمال (موسوم به «چاله‌باغ») و دیگری در جنوب (محدوده «امام رضا»)، در حوالی «چهارراه فلسفی» منتشر شده است، توجه ما را به یک مسئله مهم جلب می‌کند: آیا در برنامه‌ریزی و توسعه شهری گرگان، به مسیرهای طبیعی حرکت آب و ظرفیت نفوذ خاک به‌اندازه کافی توجه شده است؟

براساس فرضیه مطرح‌شده در این تصویر، بخشی از رواناب حاصل از بارندگی در دو محدوده یادشده به‌سمت نقطه‌ای مشترک در چهارراه فلسفی هدایت می‌شود. در چنین شرایطی، اگر شبکه جمع‌آوری و انتقال آب‌های سطحی ظرفیت عبور جریان ورودی را با این حجم و سرعت نداشته باشد، احتمال آب‌گرفتگی افزایش می‌یابد.

البته تعیین دقیق مرز آبخیزها، مساحت سطوح نفوذناپذیر، مسیرهای واقعی جریان و سهم هر محدوده در ایجاد آب‌گرفتگی، نیازمند مطالعات میدانی، نقشه‌های توپوگرافی دقیق و مدل‌سازی هیدرولوژیکی است. بااین‌حال، این فرضیه می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای بازنگری در مدیریت رواناب شهری گرگان باشد.
شهرها چگونه باران را به سیلاب تبدیل می‌کنند؟

در شرایط طبیعی، بخشی از بارندگی به درون خاک نفوذ می‌کند، بخشی را پوشش گیاهی نگه می‌دارد و بخشی نیز به‌تدریج از طریق جریان‌های سطحی و زیرسطحی حرکت می‌کند. خاک سالم، پوشش گیاهی مناسب و مواد آلی کافی نقش مهمی در تنظیم این چرخه دارند. اما با گسترش شهرنشینی، بخش بزرگی از سطوح طبیعی زمین به ساختمان، خیابان، پارکینگ و معابر آسفالتی تبدیل می‌شود. در نتیجه، فرصت نفوذ آب کاهش می‌یابد و حجم بیشتری از بارندگی در مدتی کوتاه به رواناب سطحی تبدیل می‌شود. این وضعیت به‌ویژه در محدوده‌هایی که شیب قابل‌توجهی دارند و چند مسیر جریان به یک نقطه مشترک می‌رسند، می‌تواند خطرناک‌تر باشد.

از سوی دیگر، تغییر اقلیم و افزایش احتمال رخداد بارش‌های شدید در برخی مناطق، ضرورت بازنگری در معیارهای طراحی شبکه‌های زهکشی شهری را دوچندان کرده است. نباید فراموش کنیم که شبکه‌ای که براساس شرایط بارندگی گذشته طراحی شده، لزوماً پاسخ‌گوی بارش‌های حدی آینده نیست.

آبخیزداری باید از بالادست آغاز شود

یکی از اشتباهات رایج در مدیریت سیلاب شهری، تمرکز صرف بر پایین‌دست و افزایش ظرفیت کانال‌ها، لوله‌ها و دریچه‌های جمع‌آوری آب است. این اقدامات در بسیاری از موارد ضروری‌اند، اما به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کنند. اگر در بالادست شهر، سطح زمین به‌طور گسترده‌ای نفوذناپذیر شده باشد و رواناب با سرعت به‌سمت مناطق مسکونی حرکت کند، افزایش ظرفیت انتقال آب ممکن است صرفاً محل بروز مشکل را به نقطه دیگری منتقل کند.
راهکار اصولی، مدیریت رواناب از محل تولید آن است، یعنی همان جایی که باران می‌بارد.

برای شهری تاریخی مثل گرگان می‌توان اقدامات زیر را در دستور کار قرار داد:

۱. حفظ و احیای مسیرهای طبیعی آب: آبراهه‌های طبیعی، مسیل‌ها و مسیرهای تاریخی جریان آب باید شناسایی و در برابر هرگونه ساخت‌وساز و انسداد غیرمجاز محافظت شوند. تغییر مسیر طبیعی آب بدون مطالعات هیدرولوژیکی می‌تواند خطر سیلاب را در مناطق دیگر افزایش دهد.
۲. ایجاد فضاهای نفوذ و ذخیره آب باران: احداث باغ‌باران، حوضچه‌های تأخیر رواناب، آبراهه‌های سبز و سطوح نفوذپذیر در پارک‌ها، فضاهای عمومی و حاشیه معابر می‌تواند به کاهش سرعت و حجم رواناب کمک کند.

۳. افزایش پوشش گیاهی و حفاظت از خاک: درختان، درختچه‌ها و پوشش‌های گیاهی مناسب، علاوه بر زیبایی‌بخشیدن به شهر، در رهگیری بارش، بهبود ساختمان خاک و افزایش نفوذ آب نقش دارند. حفاظت از خاک و جلوگیری از فشردگی آن نیز باید بخشی از برنامه مدیریت فضای سبز شهری باشد.
۴. بازنگری در طراحی و توسعه شهری: در صدور مجوزهای ساخت‌وساز و اجرای پروژه‌های عمرانی باید به میزان افزایش سطوح نفوذناپذیر، تأثیر پروژه بر مسیرهای طبیعی جریان آب و ظرفیت زهکشی منطقه توجه کرد.

۵. پایش و اصلاح شبکه زهکشی: ظرفیت کانال‌ها و لوله‌های انتقال آب، نقاط گلوگاهی، دریچه‌های جمع‌آوری و احتمال پس‌زدگی جریان باید به‌صورت تخصصی بررسی شوند. پاک‌سازی مستمر مسیرهای انتقال آب نیز از اقدامات ضروری و کم‌هزینه است.

کشاورزی حفاظتی؛ حلقه فراموش‌شده مدیریت سیلاب

مدیریت رواناب نباید به محدوده قانونی شهر محدود شود. اراضی کشاورزی و فضاهای طبیعی بالادست نیز بخشی از سامانه هیدرولوژیکی شهر هستند. در این زمینه، اصول کشاورزی حفاظتی می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. دست‌کاری مکانیکی خاک در حداقل ممکن، حفظ پوشش دائمی سطح خاک و تنوع گیاهی، سه اصل اساسی این رویکرد هستند.

بقایای گیاهان زراعی روی سطح زمین، با کاهش ضربه مستقیم قطره‌های باران، جلوگیری از سله‌بندی و بهبود شرایط نفوذ آب، به کاهش رواناب و فرسایش کمک می‌کنند. افزایش ماده آلی و فعالیت جانداران خاک‌زی نیز در بلندمدت به بهبود ساختمان و پایداری خاک کمک می‌کند.

بنابراین، توسعه کشاورزی حفاظتی در اراضی کشاورزی پیرامون گرگان، افزون بر افزایش بهره‌وری کشاورزی، می‌تواند بخشی از برنامه جامع حفاظت آب و خاک و کاهش خطر سیلاب در منطقه باشد.

ضرورت حرکت گرگان به‌سوی شهر اسفنجی

در سال‌های اخیر، مفهوم «شهر اسفنجی» (Sponge City) به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین مدیریت آب‌های سطحی در جهان مورد توجه قرار گرفته است. فلسفه این رویکرد ساده اما بسیار مهم است. شهر باید تا حد امکان مانند یک اسفنج طبیعی عمل کند، آب باران را جذب کند، بخشی از آن را ذخیره سازد، به تغذیه آب زیرزمینی کمک کند و جریان اضافی را با سرعت و خطر کمتری به مسیرهای ایمن هدایت کند. در این رویکرد، زیرساخت‌های خاکستری، مانند کانال‌ها و لوله‌ها، با زیرساخت‌های سبز و راهکارهای مبتنی بر طبیعت تکمیل می‌شوند.

گرگان با برخورداری از پیشینه طبیعی و اقلیمی ویژه در مجاورت «جنگل‌های هیرکانی»، ظرفیت مناسبی برای حرکت به‌سوی چنین الگویی دارد. البته این تحول نیازمند برنامه‌ریزی علمی، مشارکت شهروندان و همکاری شهرداری، دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها و متخصصان آب و خاک است.

از سوی دیگر، پیشنهاد می‌شود «شهرداری گرگان» با همکاری «دانشگاه علوم کشاورزی و منابع‌طبیعی گرگان»، «شرکت آب منطقه‌ای»، «اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری» و سایر دستگاه‌های مرتبط، کارگروه تخصصی مدیریت رواناب و آبخیزداری شهری را تشکیل دهد.

اولویت نخست این کارگروه باید تهیه نقشه جامع آبخیزهای شهری و شناسایی نقاط مستعد آب‌گرفتگی باشد. در مرحله بعد، با استفاده از مدل رقومی ارتفاع، اطلاعات کاربری اراضی، نقشه شبکه زهکشی و داده‌های بارندگی، باید دبی اوج رواناب در محدوده‌هایی مانند چاله‌باغ، امام رضا و چهارراه فلسفی محاسبه شود. همچنین اجرای طرح‌های آزمایشی برای ذخیره و نفوذ آب باران در پارک‌ها، فضاهای سبز و اراضی مناسب شهری می‌تواند زمینه ارزیابی عملی این رویکرد را فراهم کند.

نکته مهم آن است که برای هر آبخیز باید متناسب با ویژگی‌های توپوگرافی، نوع خاک، کاربری زمین و ظرفیت نفوذپذیری، راهکار اختصاصی طراحی شود. نسخه واحدی برای تمام مناطق شهری وجود ندارد.

در نهایت، در شرایطی که شهرها با پیامدهای تغییر اقلیم، افزایش بارش‌های حدی، گسترش سطوح نفوذناپذیر و کاهش کیفیت خاک روبه‌رو هستند، باید از مدیریت صرفاً انتقالی آب به‌سوی مدیریت یکپارچه آبخیز حرکت کنیم. باران دشمن شهر نیست. این بی‌توجهی به ظرفیت طبیعی خاک و مسیرهای جریان آب است که باران را به بحران تبدیل می‌کند. اگر امروز برای نفوذ، ذخیره و مدیریت آب باران برنامه‌ریزی کنیم، فردا می‌توانیم شهری تاب‌آورتر، سبزتر و ایمن‌تر داشته باشیم.