دشت شهرکرد در مسیر فرونشست

هرچند مقابله با فرونشست نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ و مستمر است، اصلاح الگوی کشت، جایگزینی محصولات پرمصرف با محصولات کم‌آب‌بر و مقاوم‌به‌خشکی، توسعه سامانه‌های آبیاری نوین، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و مدیریت اصولی چاه‌های آب زیرزمینی ازجمله راهکارهایی‌اند که می‌توانند در کاهش فشار بر آبخوان‌ها مؤثر باشند؛ بااین‌حال، مسئله اصلی صرفاً شناسایی راهکارها نیست، بلکه ضرورت اجرای عملی و به‌‌موقع آن‌هاست، زیرا هرگونه تعلل در مدیریت منابع آب و کنترل عوامل مؤثر بر فرونشست، می‌تواند هزینه‌های مقابله با این پدیده را در آینده افزایش دهد.

حکمرانی ناصحیح آب

ایسنا در گزارشی به نقل از «صالح یوسفی»، استادیار گروه حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری، نوشت: «عوامل مؤثر بر وضعیت این دشت را می‌توان به دو دسته عوامل انسانی و اقلیمی تقسیم کرد. عوامل اقلیمی به‌‌صورت غیرمستقیم تحت‌تأثیر فعالیت‌های انسانی قرار می‌گیرند. برای مثال، گرمایش جهانی از‌جمله عواملی است که کنترل آن در مقیاس محلی خارج از اختیار است، اما در کنار آن، عواملی نیز وجود دارند که مستقیماً به فعالیت‌های انسانی مربوط می‌شوند. باید متناسب با شرایط موجود مشخص شود چه میزان از منابع آب زیرزمینی این دشت قابل برداشت است؛ موضوعی که متأسفانه رعایت نمی‌شود و حکمرانی آب در دشت شهرکرد به‌درستی اجرا نشده است.»

یوسفی ادامه داد: «برای مدیریت صحیح منابع آب، باید میزان بارش و بیلان آبی دشت به‌طور دقیق مشخص و برنامه‌ریزی‌ها براساس این اطلاعات انجام شود. متأسفانه در حال حاضر، بیش از ظرفیت دشت شهرکرد از منابع آبی آن استفاده می‌شود. براساس اندازه‌گیری‌ها، در برخی نقاط دشت شهرکرد حدود ۶ تا ۷ سانتی‌متر فرونشست رخ داده است؛ این مسئله هنوز به محدوده شهری نرسیده و به زیرساخت‌های شهری آسیب وارد نکرده است، اما نباید فراموش کرد که درصورت وقوع فرونشست و بروز خسارت در منطقه شهری، امکان جبران آن وجود نخواهد داشت.»

او با تأکید بر ضرورت اقدام پیشگیرانه برای جلوگیری از گسترش فرونشست در دشت شهرکرد، گفت: «اقداماتی که می‌تواند از وقوع این پدیده جلوگیری کند، باید از همین امروز انجام شود، زیرا اگر فرونشست در چند سال آینده به مرحله بروز خسارت برسد، دیگر امکان انجام اقدامات مؤثر برای جبران آن وجود نخواهد داشت. در حال حاضر در این دشت، سه نوبت در سال کشت انجام می‌شود و آبیاری این کشت‌ها نیز با استفاده از آب زیرزمینی چاه‌های منطقه صورت می‌گیرد؛ بنابراین، ضروری است حکمرانی صحیح آب در دشت شهرکرد مورد توجه قرار گیرد.»

برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمین

این خبرگزاری همچنین به نقل از «احمدرضا کریمی‌پور»، عضو هیئت‌علمی بخش آبخیزداری مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری، درخصوص راهکارهای کاهش و کنترل فرونشست زمین در دشت شهرکرد، نوشت: «یکی از راهکارهای مؤثر در این زمینه، اصلاح الگوی کشت کشاورزی است؛ به‌گونه‌ای که محصولات آب‌بر با محصولات کم‌آب‌بر یا گیاهان مقاوم‌به‌خشکی جایگزین شوند. استفاده از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای و بارانی به‌دلیل افزایش راندمان مصرف آب، باید جایگزین روش‌های سنتی و قدیمی آبیاری شود تا میزان مصرف منابع آب زیرزمینی در دشت شهرکرد کاهش پیدا کند.»

کریمی‌پور با تأکید بر ضرورت کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، ادامه داد: «چاه‌های غیرمجاز باید مسدود شوند و برداشت از چاه‌های مجاز نیز تحت‌کنترل قرار گیرد؛ در این راستا، نصب کنتورهای هوشمند روی چاه‌های مجاز می‌تواند امکان مدیریت و کنترل میزان برداشت آب را فراهم کند. همچنین هدایت سیلاب‌ها و رواناب‌ها به‌سمت دشت شهرکرد و ذخیره‌سازی آن‌ها در پهنه دشت از دیگر راهکارها برای احیای این دشت به شمار می‌رود، و درصورت تصفیه فاضلاب، می‌توان از آن به‌‌عنوان جایگزینی برای آب زیرزمینی استفاده کرد. انتقال آب از حوزه‌های آبریز دیگر به دشت شهرکرد نیز در صورت امکان، می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.»

او با اشاره به اهمیت آموزش و آگاهی‌بخشی به کشاورزان دشت شهرکرد، بیان کرد: «آگاه‌کردن کشاورزان از خطرات فرونشست زمین و پیامدهای جبران‌ناپذیر آن اهمیت زیادی دارد، زیرا این پدیده موجب تراکم لایه‌های خاک و کاهش ظرفیت ذخیره منابع آب زیرزمینی می‌شود. بنابراین، آموزش و افزایش آگاهی کشاورزان می‌تواند در مدیریت این مسئله مؤثر باشد.»

کریمی‌پور با اشاره به اینکه برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی عامل اصلی فرونشست در دشت شهرکرد محسوب می‌شود، توضیح داد: «اگرچه عوامل دیگری نیز در بروز این پدیده نقش دارند، برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی بیشترین تأثیر را در فرونشست این دشت دارد. دشت شهرکرد هنوز به وضعیت بحرانی نرسیده و فرونشست‌های بسیار شدیدی در آن رخ نداده است؛ از‌این‌جهت، اگر اقدامات لازم از هم‌اکنون آغاز شود، می‌توان به نتایج مطلوبی دست یافت. باتوجه به پیش‌بینی بارش‌های مناسب در سال جاری نیز، اجرای این اقدامات می‌تواند تأثیرگذار باشد.»