ردپای پایداری در شهرها

جایزه‌ای برای توسعه پایدار شهرها

جایزه جهانی توسعه پایدار شهری یا جایزه شانگهای با همکاری برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد و شهرداری شانگهای چین ایجاد شده است. هدف این جایزه حمایت از تحقق اهداف دستور کار ۲۰۳۰ سازمان ملل و ترویج راهکارهایی است که می‌توانند به حل مسائل شهرهای جهان کمک کنند. در این جایزه، شهرها بر اساس چهار معیار تأثیرگذاری، نوآوری، پایداری و سازگاری ارزیابی می‌شوند و هیئتی مستقل از داوران بین‌المللی برندگان نهایی را انتخاب می‌کند. نخستین دوره این جایزه در سال ۲۰۲۳ برگزار شد. در آن سال، شهرهایی در استرالیا، چین، مالزی، اوگاندا و برزیل برنده شدند. پارسال هم الجزیره در الجزایر، مدینه در عربستان سعودی، بوگوتا در کلمبیا، اسپو در فنلاند و اینچئون در کره جنوبی به‌عنوان پنج شهر برگزیده معرفی شدند. چهارمین دوره این جایزه ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، هم‌زمان با روز جهانی شهرها، در فوژو چین برگزار شد.

از معدن تا فناوری

کاتوویتس در لهستان یکی از پنج شهر برنده امسال است. شهری که زمانی یکی از مراکز معدن‌کاری زغال‌سنگ و صنایع فولاد بود و حالا تلاش کرده از طریق بازآفرینی شهری و توسعه مسکن و حمل‌ونقل پایدار به شهری سبزتر و تاب‌آورتر تبدیل شود. برگزارکنندگان جایزه شانگهای دلیل انتخاب کاتوویتس را ترکیب بازآفرینی شهری با مسکن مقرون‌به‌صرفه، حفاظت از میراث تاریخی و مشارکت شهروندان در مدیریت شهر اعلام کرده‌اند. یکی از نمونه‌های این تحول، بازآفرینی محدوده معادن قدیمی و ایجاد منطقه فرهنگی است. شهردار این شهر در جریان سفر خود به چین، در نشستی با عنوان «گفت‌وگو درباره بازآفرینی شهر» شرکت کرد و تجربه تغییر کاربری زمین‌های معدنی را توضیح داد. اما بازآفرینی زمین‌های صنعتی تنها بخش برنامه‌های کاتوویتس نیست. شهردار این شهر در کنفرانس جهانی شهرهای اهداف توسعه پایدار در شانگهای درباره نیاز به مسکن مقرون‌به‌صرفه نیز صحبت کرد. او از توسعه مسکن شهری، سرمایه‌گذاری انجمن مسکن اجتماعی کاتوویتس و همکاری با بخش خصوصی مسکن به‌عنوان اقداماتی نام برد که می‌توانند زمینه ماندگاری جوانان و خانواده‌ها در شهر را فراهم کنند. شهرداری این شهر معتقد است ساخت واحدهای مسکونی جدید فقط به معنای احداث ساختمان نیست و می‌تواند سرمایه‌گذاری بر ساکنان و آینده شهر و پاسخی به چالش‌های جمعیتی باشد.

بازگرداندن حاشیه‌نشینان به برنامه‌ریزی شهری

سانتیاگو دِه کالی در کلمبیا یکی دیگر از برندگان جایزه شانگهای است. این شهر به دلیل اجرای سیاستی جامع در زمینه بهسازی سکونتگاه‌ها مورد تقدیر قرار گرفته است. سیاستی که تأمین مسکن، سامان‌دهی مالکیت زمین، دسترسی به خدمات عمومی و احیای محیط‌زیست را در کنار کاهش مخاطرات و مشارکت ساکنان قرار داده است. یکی از پروژه‌های مهم این شهر، طرح جامع در شرق شهر است. این پروژه با هدف احیای محیط پیرامون تالاب‌ها، کاهش خطرات محیطی و فراهم‌کردن گزینه‌های جدید مسکن برای خانواده‌های ساکن در مناطق آسیب‌پذیر طراحی شده است. در چارچوب این پروژه، مدیریت شهری در حال آماده‌سازی طرح ساخت ۵۰۰ واحد مسکونی برای جابه‌جایی خانواده‌هایی است که در سکونتگاه‌های غیررسمی اطراف آن مکان زندگی می‌کنند. بر اساس گزارش منتشرشده درباره این پروژه، زمین موردنیاز خریداری شده و سازوکار مالی امانی برای پیشبرد طرح نیز شکل گرفته است. پروژه دیگری که در پرونده کالی قرار دارد، یک بلوار است. در این طرح قرار است بیش از ۴۷ هزار مترمربع از فضای شهری به محوری برای فعالیت‌های تفریحی، فضای سبز و گردهمایی شهروندان تبدیل شود. این پروژه نواحی‌ای را در بر می‌گیرد که سال‌ها با مشکلات محیط‌زیستی و فرسودگی روبه‌رو بوده‌اند. بخش دیگری از اقدامات کالی به قانونی‌سازی سکونتگاه‌هایی مربوط است که خارج از برنامه‌ریزی رسمی شهر شکل گرفته‌اند. در چند محدوده، فرایندهای فنی و برنامه‌های مشارکت اجتماعی برای سامان‌دهی وضعیت قانونی سکونتگاه‌ها و ادغام آن‌ها در برنامه‌ریزی شهری اجرا شده است.

«آلخاندرو اِدر»، شهردار کالی، می‌گوید برنامه‌های این شهر فقط به بهسازی خانه‌ها محدود نیست و احیا و بهبود تمام محیط سکونت را در بر می‌گیرد. او همچنین معتقد است دریافت این جایزه می‌تواند توجه بازدیدکنندگان و سرمایه‌گذاران را به کالی جلب کند و فرصت‌های جدیدی برای ساکنان به وجود آورد.

آدیس‌آبابا و احیای رودخانه‌ها

آدیس‌آبابا، پایتخت اتیوپی، نیز به دلیل رویکرد یکپارچه خود در تحول شهری موفق به دریافت جایزه شد. در برنامه‌های این شهر، تأمین مسکن مناسب با توسعه زیرساخت‌های سبز، احیای رودخانه‌ها و ایجاد امکان جابه‌جایی ایمن و دسترس‌پذیر ترکیب شده است. برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد در توضیح دلیل انتخاب آدیس‌آبابا بر نقش حکمرانی مشارکتی نیز تأکید کرده است. مجموعه این اقدامات با هدف تقویت تاب‌آوری شهری و بهبود کیفیت زندگی ساکنان انجام شده است. در ارزیابی این شهر، تأکید بر پیوند میان مسکن، محیط‌زیست و حمل‌ونقل بوده است.

بازآفرینی بدون جابه‌جایی ساکنان

استانبول در ترکیه به دلیل رویکرد انسان‌محور در بازآفرینی شهری مورد تقدیر قرار گرفته است. در برنامه‌های این شهر، تاب‌آوری در برابر زلزله و تأمین مسکن ایمن و مقرون‌به‌صرفه در کنار بهره‌وری انرژی و حفاظت از میراث تاریخی قرار دارد. یکی از موضوعاتی که در انتخاب استانبول مورد توجه داوران قرار گرفته، تلاش برای کاهش جابه‌جایی ساکنان در جریان بازآفرینی شهری است. این رویکرد بر حفاظت از جوامع محلی تأکید دارد و می‌کوشد اقدامات مربوط به نوسازی شهر با کمترین جابه‌جایی ساکنان انجام شود.

وقتی میراث تاریخی مهم است

پنجمین شهر برنده، جینگ‌دیجن در چین است. این شهر به دلیل بازآفرینی شهری مبتنی بر میراث تاریخی خود جایزه شانگهای را دریافت کرده است. این شهر با تکیه بر سابقه دیرینه تولید ظروف چینی تلاش کرده است میراث فرهنگی خود را به بستری برای نوآوری فرهنگی و رشد اقتصادی تبدیل کند. در برنامه‌های این شهر، حفاظت از میراث تاریخی با تأمین مسکن مقرون‌به‌صرفه، پایداری محیط‌زیستی و توسعه شهری فراگیر همراه شده است. داوران جایزه شانگهای این رویکرد را که از ظرفیت‌های تاریخی شهر برای پیشبرد توسعه استفاده می‌کند، مورد تقدیر قرار داده‌اند.