قصه زبان بین‌المللی کودکان است

زندگی پشت پرده آهنین، تصاویر بدیع دوران کودکی از طبیعت بوداپست، پناه بردن به ادبیات و قصه در روزهای تاریک بلوک شرق و سپس مهاجرت به ایران، جانمایه تصویرسازی‌های دو کتاب «قصه‌ی درخت هلو» و «پروانه و بنفشه‌ی وحشی» از گیزلا وارگا سینایی است. این قصه‌ها جدا از محتوای متنی خواندنی‌شان، محتوای چشمگیری از تصویرسازی برای کودکان به‌همراه دارند.

کوه و باغ محل وقوع داستان در این قصه‌ها هستند و در آن‌ها شاهد گفت‌وگو و زندگی اجزای اکوسیستمی متشکل از باد، زمین، گل، حیوانات، حشرات و درختان هستیم. گویی کودک با خواندن این دو قصه به کشف و شهود در جهان دیگری دعوت می‌شود. وارگا سینایی درباره آن جهان می‌گوید: «آینه‌ای از روزهای زندگی من در کودکی‌ست.» در آن روزها، گیزلا با خواندن قصه‌های «هانس کریستین آندرسن» و «اسکار وایلد» جهان کودکی‌اش را با مفاهیم عمیقی همچون تلاش، صبر، عشق و مهربانی گره زده بود.

روایت قصه‌هایی که در یک سفر خلق شدند

او از داستان خلق این دو قصه به «پیام ما» می‌گوید: «حدود پنجاه سال پیش در سفری که به زادگاه آقای سینایی داشتیم، طولانی بودن مسیر، دو دخترم «سمیرا» و «یاسمین» را خسته کرده بود. من هم با زبان آلمانی دو قصه برای بچه‌ها گفتم. قصه‌هایی که به نظرم معمولی بودند، اما توجه آقای سینایی را جلب کرد.»
پیشنهاد و تشویق خسرو سینایی به نوشتن و نقاشی این دو کتاب در همان سال منجر شد. این کتاب‌ها با تصویرسازی‌های گیزلا منقش شده‌اند. وارگا سینایی روند نقاشی کشیدن برای این دو کتاب را چنین بیان می‌کند: «همان سال کار نقاشی هر دو قصه را تمام کردم. کتاب «پروانه و بنفشه‌ی وحشی» را با مدادشمعی و آبرنگ و «قصه‌ی درخت هلو» را با گواش کار کردم. اما داستان «سماور» کماکان بدون تصویر است و قرار است یکی از گرافیست‌های جوان آن را تصویر کند. البته هر سه قصه به زبان مجارستانی هم ترجمه شده و ممکن است در مجارستان هم منتشر شوند.»

وقوع انقلاب ۵۷، جنگ، تغییر در ساختار اداری و سانسور باعث شد که تلاش‌های چندباره خسرو سینایی برای انتشار این آثار با شکست مواجه شود و قصه‌های «گیزلای قصه‌گو» برای پنج دهه در کشو بمانند. وارگا سینایی از چگونگی انتشار قصه‌ها در سال ۱۴۰۳ می‌گوید: «در دهه نود بود که با تلاش‌های «علی بختیاری»، کیوریتور و گرافیست، این دو قصه توسط نشر «بایگانی» منتشر شد.»

حضور مفاهیم پررنگ محیط‌زیستی در قصه‌ها

نکته جالب‌توجه این دو اثر، زبان ساده و تازگی داستان‌ها حتی برای شرایط امروز است. گویی این دو کتاب نه در دهه پنجاه که همین امسال نوشته شده‌اند. استفاده از مفاهیم پررنگ محیط‌زیستی در قصه‌ها این سؤال را مطرح می‌کند که جهان ورای این قصه‌ها کجاست؟

وارگا سینایی در این مورد توضیح می‌دهد: «در ابتدای دهه پنجاه مسائل محیط‌زیستی مطرح نبود. بی‌شک تأثیر تصاویر بازی‌های کودکی‌ام در بوداپست و قصه‌گویی‌های مادرم در کتاب‌ها مشهود است.»

این قصه‌ها به‌باور این هنرمند «زبان بین‌المللی کودکان هستند». او در مورد ادبیات کودکان معتقد است: «قصه، زبان بی‌انقضای جهان کودکان است. کودکان امروز هنوز هم از خواندن آثار کلاسیکی همچون «جوجه اردک زشت»، «پی‌پی جوراب بلند» و «آلیس در سرزمین عجایب» لذت می‌برند، با اینکه از خلق این آثار سال‌ها می‌گذرد. در مورد قصه‌های من هم همین‌طور است و این قابلیت، جهان ادبیات کودک را متفاوت از سایر گونه‌های ادبیات می‌کند.»

او درباره تازگی قصه‌های این کتاب‌ها در زمانه امروز می‌گوید: «یک اثر هنری راه خودش را در هر شرایط پیدا می‌کند، ولو سال‌ها از خلقش بگذرد. شاید به همین دلیل باشد که تصویرسازی‌ها برای امروز هم بدیع و جدید به‌نظر می‌رسند.»

قصه، راه بروز خلاقیت کودکان

قصه‌گویی و قصه سرودن سنتی دیرینه در ادبیات فارسی کلاسیک و فولکلور ایران به‌حساب می‌آید. این سنت این روزها عمدتاً با فراوانی محتواهای صوتی و تصویری و فایل‌های صوتی آماده جایگزین شده است. اما برای وارگا سینایی که قصه‌گویی را از مادرش آموخته و برای فرزندان و بعد هم نوه‌هایش اجرا کرده، قصه عنصر اصلی پرورش خلاقیت کودک است. به‌باور این نقاش، آنچه این روزها مهم است «انتخاب محتوای مناسب کودک توسط والدین» است.

او در ادامه قصه‌گویی را کنشی مرتبط با وجود و صدای مادر در فضایی دونفره بین کودک و والدش می‌داند و تداوم سنت قصه‌گویی را در تکوین شخصیت، شکل‌گیری سلیقه و خلاقیت کودکان بااهمیت و مؤثر قلمداد می‌کند. وارگا سینایی که تجربه دو دهه آموزش نقاشی به کودکان را دارد، دنیای بچه‌ها را «حیرت‌انگیز» توصیف می‌کند و معتقد است: «با نشستن جلوی تلویزیون و کارتون دیدن، فانتزی و تخیل بچه‌ها شکل نمی‌گیرد.»

او از شرکت در ژوری فستیوال نقاشی کودکان یاد می‌کند. در آن جشنواره، اغلب آثار راه‌یافته برگردانی از برنامه‌های تلویزیونی و کارتون‌هایی بودند که شرکت‌کنندگان می‌دیدند و اثر کمتری از ذوق و دنیای بکر کودکان در آن‌ها دیده می‌شد.

سبقت ترجمه از تألیف کتاب کودک

بررسی آماری یک دهه گذشته نشر کودک و نوجوان، روند صعودی کتاب‌های ترجمه در این بازار را نشان می‌دهد. به گزارش خبرگزاری‌ها، درحالی‌که میزان تألیف از ۱۰ هزار و ۵۳۷ عنوان در سال ۱۳۹۴ به ۱۲ هزار و ۵۱۸ عنوان در سال ۱۴۰۴ رسیده است (یعنی رشدی معادل ۱۸٫۸ درصد)، تعداد عناوین ترجمه در این بازه زمانی از سه هزار و ۵۸۶ عنوان به شش هزار و ۸۰۱ عنوان رسیده و این آمار گواه رشدی ۸۹ درصدی در ترجمه آثار کودک و نوجوان است.

از دیدگاه وارگا سینایی، ادبیات ایران به‌رغم دارا بودن جهانی ملون از قصه‌های فولکلوریک، کمتر مورد توجه ناشران و نویسندگان کودک و نوجوان قرار می‌گیرد.
این هنرمند پیچیدگی و سختی کار کودک را یکی از دلایل افزایش آثار ترجمه در ایران عنوان می‌کند: «نبود قانون کپی‌رایت در ایران در کنار مسائل مالی، ناشرها را به ترجمه اثر حاضر و آماده خارجی ترغیب می‌کند.» این در حالی است که به‌گفته او، وجود نسل جدید گرافیست‌ها در هنر تجسمی ایران امیدبخش است و انتظار می‌رود شاهد آثار بیشتری در تألیف کتاب باکیفیت در ادبیات کودک باشیم.