نقش رستم امروز هم‌زمان با سه تهدید روبه‌روست؛ فرونشست دشت مرودشت، پیامدهای فعالیت‌های پتروشیمی و احتمال ازسرگیری فعالیت‌های معدنی.کارشناسان در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گویند آنچه میراث جهانی مرودشت را به این نقطه رسانده، حاصل دهه‌ها برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، توسعه کشاورزی آب‌بر و مدیریت ناپایدار منابع آب است؛ روندی که نه‌تنها تخت جمشید و نقش رستم، بلکه زیست‌بوم و اقتصاد منطقه را نیز تهدید می‌کند.

|پیام‌ما| حدود یک سال از فعالیت «شورای همکاری دولت و دانشگاه در حوزه مدیریت آب» گذشت. هفته دوم خرداد جلسه‌ای با حضور رئیس‌جمهوری تشکیل شد تا رئیس دانشگاه تهران گزارشی از راهکارهای یافته‌شده برای مدیریت منابع آب کشور ارائه دهد؛ گزارشی که بنا بر آنچه سخنگوی صنعت آب کشور می‌گوید، به ۳۲ راه‌حل اصلی رسیده است. نه دولت و نه دانشگاه متن این دو گزارش را منتشر نکرده‌اند، اما رئیس‌جمهوری مفاد آن را به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ کرده است. براساس آنچه در اخبار به نقل از رئیس‌جمهوری منتشر شد و پس از آن از سوی سخنگوی صنعت آب کشور در گفت‌وگو با «پیام‌ما» اعلام شد، کارشناسان می‌گویند این گزارش‌ها به نظر حامل هیچ راهکار جدیدی نیست و همان چیزی است که سال‌ها در اسناد و مقررات کشور به‌عنوان تکالیف دولت وجود داشت، اما به دلایل متعددی اجرا نشد. دانشگاه راه را اشتباه رفته است و باید به موضوع موانع پیش‌روی اجرای راهکارها می‌پرداخت، نه تکرار مکررات.

|پیام‌ما| وزیر جهادکشاورزی اعلام کرده است این وزارتخانه می‌تواند امنیت‌ غذایی کشور را با توجه به‌ توان داخل، ۱۰۰ درصد محقق کند؛ موضوعی که کارشناسان آن را شعارِ صرف یا رؤیابافیِ غیرواقعی می‌دانند. کارشناسان بخش کشاورزی می‌گویند علاوه‌بر مشکلات مزمن این بخش مانند آب و انرژی که برای سال‌ها گریبانگیر توسعه کشاورزی بهینه در ایران بود، حالا بازگشت تحریم‌ها هم مشکلات متعدد دیگری به این بخش تحمیل خواهد کرد. کارشناسان می‌پرسند: چرا وزیر به‌جای بیان این رؤیاها برنامه‌ای عملی برای مقابله با این مشکلات اعلام نمی‌کند؟

|پیام ما| ساخت سد فینسک که اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۱ با مخالفت جدی فعالان محیط‌زیست، میراث‌فرهنگی و مردم محلی متوقف شده بود، حالا با تصویر جدیدی روبه‌رو است، از سد ساخته‌نشده لوله‌کشی شروع شده، آن‌هم در منطقه حفاظت‌شده پرور. این اتفاق به‌گفته «حنیف‌رضا گلزار»، فعال محیط‌زیست مازندران، تلاشی است برای فشار بر دولت تا بعد از پایان لوله‌گذاری مجوز برای ساخت سد و آبگیری آن شروع شود. آن‌هم در شرایطی که گزارش‌های بسیاری در سال‌های اخیر ساخت این سد را هم برای محیط‌زیست و هم برای آثار باستانی مضر دانسته‌‌اند. گفته می‌شود با ساخت این سد سه روستا زیر آب می‌رود و در ادامه بی‌آبی گریبان شالیزارها و روستاهای مازندران در پایین‌دست را خواهد گرفت.

بحران آب در ایران، داستانی پیچیده و چندلایه است؛ روایتی نه از یک حادثه ناگهانی، بلکه از روندی طولانی‌مدت که هم عوامل طبیعی و هم دست‌اندازی‌های انسانی در آن سهم دارند. کاهش بارندگی و تغییراقلیم، تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از سهم این بحران را به خود اختصاص داده‌اند. سهم عمده و فاجعه‌بارتر در ایجاد بحران آب را مدیریت نادرست منابع آب، توسعه بی‌رویه کشاورزی پرمصرف، انتقال آب‌های گسترده و حفر چاه‌های غیرمجاز فراوان، جانمایی و بارگذاری صنعتی و جمعیتی بیش از توان اکولوژیکی مناطق مختلف کشور، به‌ویژه مناطق مرکزی و تخریب اکوسیستم‌های طبیعی، برعهده دارند. مشکل اصلی اینجاست که مصرف آب کشور در بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی به حدود ۹۶ میلیارد مترمکعب رسیده، درحالی‌که میزان مجاز برداشت از منابع آب تجدیدپذیر، فقط ۴۲ میلیارد مترمکعب است. این عدم توازن (بهره‌برداری بیش از ۲۰۰ درصدی نسبت به حد مجاز) که مسئله اصلی و واقعی آب ایران است، نه‌تنها باعث کم‌آبی یا خشکی رودها و چشمه‌ها و دریاچه‌ها شده، بلکه دشت‌ها را هم تشنه و دچار فرونشست کرده است و رشد بیابان‌زایی را نیز در پی داشته است.

فرونشست زمین، پدیده‌ای ژئومورفولوژیک، آرام اما خطرناک است که در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و اصلی جهان تبدیل شده است. این پدیده در اثر افت تراز سطح آب‌های زیرزمینی، تراکم خاک، فعالیت‌های استخراج میادین نفت، معدن یا عوامل طبیعی ایجاد شده و باعث کاهش ارتفاع سطح زمین و تخریب زیرساخت‌ها می‌شود. در این میان کشور ایران، با اقلیمی خشک، منابع آبی محدود، توسعه نامتوازن و میراث‌فرهنگی غنی، در زمره آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر این بحران قرار دارد. باید توجه داشت که پدیده فرونشست زمین می‌تواند جنبه‌های مختلفی از زندگی انسان را تحت‌تأثیر قرار دهد، اما در این یادداشت قصد داریم به نقش مخرب این پدیده بر آثار تاریخی و سایت و محوطه‌های باستانی بپردازیم.

|پیام ما| در شرایطی که تابستان سخت و کم‌آبی گسترده، زندگی میلیون‌ها ایرانی را تحت‌تأثیر قرار داده است، وزیر نیرو از مردم بابت کاهش فشار آب در برخی مناطق کشور عذرخواهی کرد و رئیس‌جمهور نیز خواستار تدوین راهکارهای علمی و پایدار برای حل بحران شد. هم‌زمان رئیس شورای شهر تهران از تشدید تنش آبی در پایتخت خبر داد و بر لزوم صرفه‌جویی عمومی تأکید کرد.

کاهش بی‌سابقه منابع آب تجدیدپذیر و بارندگی‌های ناچیز، بیش از ۵۰ شهر ایران را در معرض تنش آبی شدید قرار داده است و وضعیت تأمین آب شرب در بسیاری از مناطق، از جمله تهران، بحرانی است.

دریاچه ارومیه، بزرگترین دریاچه داخلی ایران و یکی از مهمترین اکوسیستم‌های محیط‌زیستی کشور، در سه دهه اخیر با خطر کاهش تراز آب و خشک شدن مواجه است. با وجود مطالبه عمومی و هشدار فعالان محیط‌زیست از اوایل تا اواخر دهه ۸۰ شمسی، متأسفانه دولت وقت با انگاره‌سازی وارونه، به این بحران محیط‌زیستی مهم، رویکردی امنیتی داشته و اهمیتی برای خشک‌شدن دریاچه ارومیه قائل نشده است. در سال ۱۳۹۲، وقتی حسن روحانی در زمان تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری وعده صریح احیای دریاچه ارومیه را داد، متأسفانه نفس‌های این پهنه آبی به شمارش افتاده و حدود ۸۰ درصد مساحت آبی خودش را از دست داده بود. باوجوداین، این وعده روحانی، بارقه‌های امید را در دل فعالان و دوستداران محیط‌زیست و مردم منطقه روشن کرد. ستاد احیای دریاچه ارومیه در سال ۱۳۹۲ توسط هیئت وزیران در دولت یازدهم تشکیل شد. در ادامه، از سال ۱۳۹۳ این ستاد با هدف نجات این اکوسیستم ارزشمند، برنامه‌ای ۱۰ساله با ۲۶ راهکار عملی برای حفاظت و احیای دریاچه تدوین کرد. اما با گذشت بیش از یک‌دهه فعالیت ستاد، دریاچه ارومیه احیا نشده و حتی به شرایط بدتر از آغاز فعالیت این ستاد رسیده است. حال با سپری شدن بیش از سه دهه از آغاز اولین نشانه‌های شروع بحران و بیش از یک‌ دهه از فعالیت ستاد احیای دریاچه ارومیه، باید بتوان به این سؤال مهم پاسخ داد که چرا پس از یک دهه فعالیت هنوز به نقطه اول یا حتی بدتر از آن رسیده‌ایم؟

ایران به دلیل تغییرات اقلیمی و مدیریت ناکارآمد، اکنون در فاز بحران آب قرار دارد؛ به گونه‌ای که سرانه آب تجدیدپذیر از ۱۹ هزار مترمکعب در ۵۰ سال پیش به ۱۳۰۰ مترمکعب کاهش یافته است.

گزارش‌ها و اعداد منتشرشده از سوی مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب ایران نشان می‌دهد جز چند محصول محدود مانند کیوی و زعفران، اکثر محصولات کشاورزی صادراتی ایران به‌ازای مصرف یک مترمکعب آب کمتر از یک دلار ارزآوری دارند. بااین‌حال، محصولاتی مانند پسته و خرما که به‌طور میانگین سالانه بیشترین صادرات آب مجازی از کشور را دارند، در فهرست اقلام با کمترین ارزآوری به‌ازای مترمکعب آب قرار دارد. به‌طوری‌که پسته سالانه حدود یک هزار ۳۸۲ میلیون مترمکعب آب مجازی کشور خارج کرده است. بعد از محصول پسته خرما با سالانه ۸۱۱ میلیون مترمکعب آب، رتبه دوم صادرات آب مجازی را داراست. بااین‌حال، هر دو این محصولات پسته با ۰.۶۹ و خرما با ۰.۳۴ ‌دلار بر مترمکعب ارزآوری داشته‌اند. حالا وزیر جهادکشاورزی در آستانه ورود به یکی از سخت‌ترین سال‌های آبی کشور از اعلام برنامه صادرات محصولات کشاورزی صحبت کرده است، اما عدم ممنوعیت آن را منوط به تأمین نیاز داخل کرده است و هیچ حرفی از تغییر برنامه صادراتی باتوجه‌به وضعیت آبی نزده است. بااین‌حال، کمیسیون کشاورزی مجلس اعلام کرده است کم‌آبی ۹۰ درصد دشت‌های حاصلخیز کشور را با مشکل روبه‌روکرده است و وزیر نیرو نیز اعلام کرده است اولویت سال ۱۴۰۴ تأمین آب شرب است، نه آب سایر بخش‌ها.