دخیل کردن مردم در امور مربوط به مدیریت جنگل موضوعی است که مدیران سازمان منابع طبیعی بارها در گفته‌هایشان بر آن تأکید کرده‌اند. جنگلداری نوین حالا از همین زاویه مورد مناقشه جامعه مدنی است. «مهدی مجتهدی» که سال‌ها تجربه کارهای مشارکتی در مناطق مختلف ایران را دارد، در نشست «هم‌اندیشی مبانی و شاخص‌های حفظ، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی» عنوان کرد: «بحث کلیدی ما در این موضوع، مشارکت مردمی است. چند ماه قبل جلسه‌ای درباره جنگلداری نوین برگزار شد، اما به نظر می‌آید مباحث مطرح‌شده در فرایند تصمیم‌سازی منعکس نشده است.»

او با طرح این پرسش که «چند نفر به این مطالعات دسترسی داشته و آن‌ها را خوانده‌اند؟» عنوان کرد: «سازوکار مشارکت مردم همچنان مبهم است. ما هنوز نمی‌دانیم برای مثال، ارزیابی توان اکولوژیک انجام شده و لایه‌هایی مانند حضور پلنگ یا مرال هم در مطالعات دیده شده است یا خیر! درحالی‌که این‌ها اسناد محرمانه نیستند و می‌توانند در اختیار کارشناسان قرار گیرند.»

به گفته این تسهیلگر اجتماعی، باید درباره تک‌تک حوضه‌های آبخیز، با حضور نمایندگان جامعه محلی، مطالعات بررسی شود. او اضافه کرد: «در ادامه، نمونه‌های پایلوتی که می‌توانند موفق باشند، مشخص و اولویت‌بندی شوند. ما اگر به مشارکت برگردیم، شاید پایلوت‌های مشخص‌شده برای این طرح تغییر کنند.»

کارنامه سازمان منابع طبیعی عامل بی‌اعتمادی است

«حنیف رضا گلزار»، کنشگر مدنی و از دیگر منتقدان این طرح، هم در نشست عنوان کرد: «ما از مرحله شنیدن صحبت‌ها و دیدگاه‌های دوستانی که به نمایندگی از سازمان منابع طبیعی صحبت می‌کنند، عبور کرده‌ایم. آن‌قدر این حرف‌ها تکراری شده و در سال‌های گذشته، چه رودررو و چه در رسانه‌های گروهی و رسمی کشور، در قالب مصاحبه و… گفته و نوشته شده که حرف جدیدی برای گفتن درباره مدیریت منابع طبیعی به‌شکل عام و جنگل‌های هیرکانی به‌شکل خاص باقی نمانده است.»

گلزار اضافه کرد: «تا کی جلسه بگذاریم و مدام یکدیگر را توجیه کنیم که درختانی که قرار است برداشت شوند، شکسته و افتاده نبوده و درختان زیستگاهی هستند. سازمان منابع طبیعی می‌خواهد با برداشت نیم‌درصد از آنچه تحت عنوان درختان خطرساز یا شکسته و افتاده نام می‌برد، هیرکانی را مدیریت کند؟ آیا مدیریت این عرصه‌ها لنگ همین برداشت نیم‌درصدی است؟»

این کنشگر محیط‌زیست ادامه داد: «اگر روزی به منِ گلزار، به‌عنوان یک شهروند عادی، اثبات شود که برداشت نیم‌درصد می‌تواند به پایداری هیرکانی کمک کند، با صدای بلند می‌گویم و قول می‌دهم نهایت همکاری خودم و هم‌صنفان و همفکرانم را بسیج کنم و موافق حتی برداشت پنج‌درصدی از هیرکانی باشم. اما آیا مدیران سازمان منابع طبیعی می‌توانند این ادعا را برای افکار عمومی تضمین کنند؟»

به گفته گلزار، سازمان متولی منابع طبیعی و آبخیزداری برنامه و رویکرد مشخصی در رابطه با مدیریت منابع طبیعی کشور ندارد. او بیان کرد: «در این دهه‌ها، انواع و اقسام پروژه‌های سدسازی و… باعث تکه‌تکه شدن جنگل‌های هیرکانی شده‌اند. با کارنامه‌ای که سازمان منابع طبیعی در عملکردش در حفاظت از این عرصه‌ها داشته، چطور انتظار دارد ما با آن‌ها در برداشت دوباره از هیرکانی همراه باشیم؟»

مدیران دلسوز یا بازنشسته شده‌اند یا اخراج

«الهه موسوی»، روزنامه‌نگار، با تأکید بر نقش خود به‌عنوان راوی گفت: «من ۲۴، ۲۵ سال است که در حوزه منابع طبیعی روزنامه‌نگاری می‌کنم و بارها از زبان مدیران این سازمان شنیده‌ام که می‌گویند ما امکانات، نیرو و تجهیزات نداریم. بنابراین، نظارتی که قرار است بر این طرح انجام شود، با کدام نیرو و تجهیزات خواهد بود؟»

او افزود: «زمانی که طرح تنفس اجرا نشده و بهره‌برداری از هیرکانی انجام می‌شد، به جنگل‌های جعفرآباد گرگان رفته بودم. در آن سفر، کارگران شرکت‌های بهره‌بردار به من گفتند چندین برابر بیشتر از میزان اعلام‌شده چوب از هیرکانی برداشت می‌شود و تفاوت قطع درختان نسبت به تعهدات انجام‌شده از زمین تا آسمان است. اگر قرار است آن سیستم برگردد و نیم‌درصد برداشت شود، چه سیستم نظارتی قرار است آن را کنترل کند؟ آن هم درحالی‌که مدیران دلسوز یا بازنشسته یا اخراج شده‌اند.»

دنبال حفظ، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌ها هستیم

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اما در این نشست بار دیگر به ماده ۳۶ برنامه هفتم توسعه اشاره کرد و گفت: «اجرای جنگلداری نوین با هدف حفظ، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌ها دنبال می‌شود و رویکرد آن با طرح‌های قدیمی جنگلداری تفاوت دارد.»

«کامران پورمقدم» گفت تا سال ۱۳۹۵، پیش از اجرای طرح تنفس و ممنوعیت بهره‌برداری از جنگل‌های طبیعی، حدود ۹۵۰ هزار هکتار از جنگل‌ها تحت ۴۳۱ طرح جنگلداری قرار داشت. این طرح‌ها اغلب با هدف استمرار تولید و بهره‌برداری چوب از جنگل‌های طبیعی اجرا می‌شدند.

به گفته او، در رویکرد جدید، مدیریت در محدوده حوضه‌های آبخیز انجام می‌شود. این مقام مسئول افزود: «علاوه بر جنگل، همه کاربری‌ها و ظرفیت‌های موجود در حوزه مورد توجه قرار می‌گیرد. پایش نیز نه براساس میزان تولید چوب، بلکه بر مبنای شاخص‌های پایداری و سلامت حوزه انجام می‌شود.»

پورمقدم با تأکید بر اینکه اگر کشور به چوب نیاز دارد، این نیاز باید از طریق زراعت چوب و نه برداشت از جنگل طبیعی تأمین شود، گفت: «ماده ۳۶ برنامه هفتم، سازمان منابع طبیعی را به حفظ، احیا و توسعه جنگل‌ها مکلف کرده و بهره‌برداری از جنگل و قطع درختان را ممنوع دانسته است. بااین‌حال، تبصره یک این ماده برداشت درختان ریشه‌کن، شکسته و افتاده، خشکیده و درختان خطرساز را با تأیید رئیس سازمان مجاز می‌داند. تبصره دو نیز شامل زراعت چوب، عملیات پرورشی و درختکاری می‌شود.»

به گفته این مقام مسئول، در ساختار جدید، برای هر حوزه مدیر، ناظر فنی و ناظر حفاظتی پیش‌بینی شده است. او افزود: «اجرای کامل مدیریت پایدار نیازمند فراهم شدن مقدمات و منابع مالی است و فاز نخست جنگلداری نوین در بازه سه تا پنج سال اجرا می‌شود.»

اجزای اکوسیستم هیرکانی کاملاً شناخته نشده‌اند

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست در این نشست، با اشاره به حساسیت موضوع برداشت درختان، تأکید کرد که طرح جنگلداری نوین پیش از اجرا باید در اختیار متخصصان و فعالان محیط‌زیست قرار گیرد تا مبانی، روش‌های مطالعه و پیامدهای آن بررسی شود. «هادی کیادلیری» گفت: «جنگل‌های هیرکانی حدود یک درصد خاک ایران را تشکیل می‌دهند، اما از نظر تنوع زیستی و ژنتیکی اهمیت بسیاری دارند. بخشی از اجزای این اکوسیستم هنوز به‌طور کامل مطالعه نشده‌اند و از دست رفتن برخی گونه‌ها می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از تنوع زیستی جهان و میراث بشریت باشد.»

او همچنین به سابقه مدیریت جنگل‌های شمال اشاره کرد؛ سابقه‌ای که نشان می‌دهد نگاه چوب‌محور و تمرکز بر تولید و برداشت چوب، به جنگل آسیب زده است. کیادلیری اضافه کرد: «در دوره بهره‌برداری و پیش از اجرای طرح تنفس، درختان قطور و کهنسال و باارزش بیشتر برداشت و جاده‌های جنگلی نیز اغلب برای بهره‌برداری ایجاد شدند.»

کیادلیری در این نشست همچنین خواستار تعریف علمی و دقیق واژه‌هایی مانند درخت خطرساز، درخت افتاده و تجمعی شد.

مخالفت با یک طرح نباید به کلی‌گویی محدود شود

عضو هیئت علمی «دانشگاه شهید بهشتی» نیز در این نشست از رویکرد فعلی مدیریت جنگل‌های هیرکانی انتقاد کرد و گفت: «اولویت این جنگل‌ها نباید برداشت چوب باشد و نگاه مدیریتی باید از درخت به اکوسیستم جنگل تغییر کند. جنگل‌های هیرکانی و زاگرس سرمایه‌های ارزشمندی هستند و نمی‌توان ارزش آن‌ها را صرفاً براساس بهره‌برداری سنجید.»

به گفته «اصغر عبدلی»، جنگل مجموعه‌ای از کارکردهای اکولوژیک است و در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی باید همه این کارکردها مورد توجه قرار گیرد. او درباره برداشت درختان افتاده و شکسته گفت: «افتادن یک درخت در جنگل یا رودخانه به‌تنهایی دلیل کافی برای برداشت آن نیست، زیرا این درختان می‌توانند بخشی از کارکرد طبیعی اکوسیستم باشند.»

عبدلی در عین حال، با اشاره به اینکه مخالفت با یک طرح نباید به کلی‌گویی محدود شود و دانشگاهیان و کنشگران محیط‌زیست باید اشکالات آن را با مستندات و شواهد کارشناسی نشان دهند، گفت: «دانشگاه‌ها، سازمان منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط‌زیست و تشکل‌های اجتماعی و محیط‌زیستی باید در کنار یکدیگر درباره نحوه مدیریت جنگل‌های هیرکانی به تصمیمی علمی و مستند برسند.»

برای اجرای جنگلداری نوین عجله نکنید

معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست در جمع‌بندی این نشست، با تأکید بر ارزش و محدود بودن جنگل‌های هیرکانی، خواستار پرهیز از شتاب‌زدگی در اجرای طرح جنگلداری نوین شد. حمید ظهرابی گفت: «در مواجهه با این جنگل‌ها باید رویکردی محتاطانه و حفاظتی داشت و پیش از اجرای طرح، آن را با مشارکت دستگاه‌های مرتبط، جامعه مدنی و جوامع محلی دوباره بررسی کرد.»

ظهرابی تأکید ماده ۳۶ برنامه هفتم را بر حفاظت دانست و افزود: «موارد برداشت مطرح‌شده در قانون اغلب ناظر بر مدیریت بحران است. در همین رابطه، بر درختانی که احتمال سقوط آن‌ها و ایجاد خطر برای مردم وجود دارد یا درختان افتاده‌ای که در مسیر سیلاب تجمع کرده و می‌توانند مسیر آب را مسدود کنند، تأکید شده است.»

به گفته معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، مدیریت پایدار جنگل باید بر پایه تنوع زیستی، کاهش مداخلات، حفاظت و داده‌های به‌روز و قابل اتکا باشد.