قرار بود سومین دوره جایزه دوسالانه دکتر مجتبی معین سال گذشته به پایان برسد، اما جنگ، حوادث دی‌ماه، قطعی اینترنت و شرایط پس از آن، روند برگزاری این دوره را به تعویق انداخت. در آن روزهای پر از یأس و مرگ، وقتی بسیاری از برنامه‌ها و فعالیت‌های اجتماعی تحت‌تأثیر بحران قرار گرفته بودند، برگزاری مراسمی برای تقدیر از چند تجربه اجتماعی چندان ساده نبود و کسی دل‌ودماغی برای آن نداشت.

اما زمانی که پروژه‌ها برای داوری بررسی شدند، تصویری متفاوت شکل گرفت. پشت هر مستند و ابتکار، داستان گروهی بود که در میان دشواری‌ها، کار خود را ادامه داده بودند؛ سازمان‌هایی که با امکانات محدود، همچنان برای حل یک مسئله اجتماعی تلاش می‌کردند و می‌جنگیدند تا راهی پیدا کنند که بتوانند از یکدیگر مراقبت کنند.

سومین اختتامیه جایزه معین فقط مراسم اعلام اسامی برگزیدگان نبود؛ فرصتی بود برای دیدن تجربه‌هایی که معمولاً در هیاهوی مسائل بزرگی مانند جنگ، کمتر دیده می‌شوند. اهمیت جایزه دوسالانه دکتر مجتبی معین که با هدف شناسایی، مستندسازی و تقدیر از پروژه‌ها و ابتکارات اجتماعی سازمان‌های مردم‌نهاد شکل گرفته، فقط در یافتن ایده‌های تازه نیست؛ بلکه در ثبت تجربه‌هایی است که حاصل سال‌ها مواجهه مستقیم با مسائل جامعه‌اند؛ تجربه‌هایی که اگر ثبت نشوند، ممکن است با هر تغییری و در گذر زمان از بین بروند.

«مصطفی معین»، رئیس هیئت‌مدیره «مؤسسه معین»، در این مراسم بر پیوند میان چهار مفهوم «داوطلبی، مستندسازی، مدیریت دانش و نوآوری» تأکید کرد؛ مفاهیمی که در کنار یکدیگر می‌توانند فعالیت‌های اجتماعی را از تجربه‌های فردی و پراکنده فراتر ببرند و به دانشی قابل‌انتقال برای دیگران تبدیل کنند.

«فیروزه صابر»، نماینده هیئت داوران، توضیح داد که در سومین دوره جایزه، مستندسازی و نوآوری دو محور اصلی ارزیابی بوده‌اند. در این فرایند، تنها تازگی یک ایده اهمیت نداشته، بلکه شناخت مسئله، مسیر اجرا، شیوه ثبت تجربه و امکان استفاده دیگران از آن نیز موردتوجه قرار گرفته است. داوران که از میان پژوهشگران اجتماعی و فعالان مدنی انتخاب شده بودند، «پیام روشنفکر»، «مروئه وامقی» و «زهرا عمرانی» بودند و «ناصر نوربخش»، از مدیران یک سازمان مردم‌نهاد محلی در خراسان جنوبی، دبیری آن را برعهده داشت. تمامی برگزارکنندگان، از میزبان برنامه، «فاطمه اکبرپوربرنجی»، تا تسهیلگر کار جمعی، «مائده صدیقی»، که شرکت‌کنندگان در آن نقشه اثرگذاری اجتماعی خود را ترسیم کردند، از فعالان مدنی بودند که در دوره‌های پیشین جایزه شرکت داشتند.

«سعید مدنی»، پژوهشگر و کنشگر اجتماعی که سخنران کلیدی مراسم بود، به نقش متفاوت سازمان‌های مردم‌نهاد در جامعه اشاره کرد. او گفت: «این سازمان‌ها قرار نیست جایگزین همه نهادهای مسئول شوند، اما می‌توانند مسیرهای تازه‌ای برای مواجهه با مسائل اجتماعی نشان دهند. سازمان‌های مردم‌نهاد اساساً الگوساز هستند و نشان می‌دهند که با منابع محدود نیز می‌توان اقدامات مفیدی انجام داد.» مدنی یکی از مهم‌ترین کارکردهای این سازمان‌ها را پرورش فرهنگ کار جمعی دانست؛ فضایی که در آن افراد بتوانند همکاری، مشارکت و تصمیم‌گیری جمعی را تجربه کنند.

پروژه‌های این دوره جایزه معین را می‌توان نمونه‌هایی از تلاش برای پرورش فرهنگ کار جمعی و ساختن راه‌های تازه دانست؛ تجربه‌هایی که هرکدام از یک مسئله واقعی آغاز شده‌اند. نمایندگان این سازمان‌ها در پنلی به تسهیلگری زهرا عمرانی با حاضران و یکدیگر گفت‌وگو کردند.

شنیده‌شدن در لحظه بحران

«انجمن پیشگیری از آگفت‌های روانی و اجتماعی» برای پروژه «سامانه طعم گیلاس»، که سامانه‌ای آنلاین برای پیشگیری از خودکشی است، برگزیده اصلی بخش مستندسازی و نوآوری شد. این پروژه از یکی از دشوارترین لحظه‌های زندگی انسان آغاز می‌شود؛ زمانی که فرد در فکر پایان‌دادن به زندگی خود است و شاید پیش از هر چیز به شنیده‌شدن نیاز دارد.

«زهرا مرادی»، نماینده انجمن، درباره فلسفه شکل‌گیری سامانه گفت: «کسی که درگیر افکار خودکشی است، هم‌زمان در جهان تاریکی گیر افتاده است؛ نمی‌تواند صحبت کند و نیاز دارد که صحبتش در آن لحظات شنیده شود. طعم گیلاس تلاش کرده است با استفاده از فضای آنلاین و شبکه‌ای از داوطلبان آموزش‌دیده، دسترسی به حمایت روانی را برای افرادی که ممکن است در لحظه بحران به کمک نیاز داشته باشند، آسان‌تر کند.» معرفی این پروژه هم‌زمان با «روز جهانی پیشگیری از خودکشی»، بار دیگر اهمیت شنیدن و گفت‌وگو درباره این مسئله را یادآوری کرد.

وقتی داده‌ها به کمک حل مسئله می‌آیند

«جمعیت خیریه حمایت دارویی قطره» برای پروژه «طرح ساماندهی داروهای تک‌نسخه‌ای»، برگزیده بخش نوآوری شد. این پروژه مسئله کمبود دارو را تنها به‌عنوان مشکلی مقطعی ندید، بلکه تلاش کرد با استفاده از شبکه داوطلبان و جمع‌آوری اطلاعات از نقاط مختلف، تصویری دقیق‌تر از نیازها و الگوهای کمبود دارویی ایجاد کند.

«امیر حسین ظهوریان» از جمعیت قطره درباره این نگاه گفت: «گاهی برای حل یک مسئله لازمه خود مسئله را دوباره تعریف کنیم. در این تجربه، فناوری نه به‌معنای یک ابزار پیچیده، بلکه راهی برای تبدیل اطلاعات پراکنده به شناختی جمعی بود؛ اینکه بتوان از دل تجربه‌های فردی، مسئله‌ای عمومی را بهتر دید.»

حفظ تجربه یک محله

«توسعه‌دهندگان فردای بهمان»، سازمانی کوچک و محلی در شیراز، برای پروژه «کتابخانه دامان» برگزیده بخش مستندسازی شد. دامان از یک کتابخانه آغاز شد، اما مسئله اصلی فقط کتاب نبود. مسئله این بود که چگونه تجربه‌ای که در فضایی محلی شکل گرفته است، ثبت شود و با تغییر افراد از بین نرود.

«محمد‌رضاحسین‌زاده»، نماینده بهمان، گفت: «متوجه شدیم دانشی که به‌صورت ذهنی در افراد نگه داشته می‌شود، ممکن است از دست برود. به همین دلیل، ثبت تجربه داوطلبان، بازخورد مخاطبان و مسیر شکل‌گیری فعالیت‌ها به بخشی از خود پروژه تبدیل شد.»

شکستن سکوت درباره یک مسئله پنهان

«کانون هموفیلی ایران» برای پروژه «یک هفته کافی است»، شایسته تقدیر در بخش مستندسازی و نوآوری شد. «یک هفته کافی است» درباره زنانی است که ممکن است سال‌ها با نشانه‌های اختلالات قاعدگی زندگی کنند، بدون آنکه علت آن را بدانند یا امکان تشخیص مناسب داشته باشند.

«معصومه صادق‌زاده»، نماینده کانون، درباره ضرورت این کار گفت: «اگر ما که تجربه زیسته زندگی با این زنان و دختران را داریم، این سکوت را نشکنیم، چه کسی باید آن را بشکند؟ پروژه تلاش کرده است آگاهی‌رسانی را به شناسایی و پیگیری مسئله پیوند بزند؛ عبور از گفتن درباره یک مشکل به تلاش برای شناخت دقیق‌تر آن.»

ساختن شبکه‌ای از روایت‌ها

«مؤسسه سبزکاران بالان»، از نهادهای حامی محیط‌زیست در استان گیلان، برای پروژه «رادیو سبزکاران» شایسته تقدیر در بخش نوآوری شد؛ تجربه‌ای که از روایت فعالان محیط‌زیستی در شهرهای مختلف استفاده کرد تا صداهای پراکنده را کنار یکدیگر قرار دهد.

«مؤسسه کودک و طبیعت دامون» نیز برای پروژه «مدل یکپارچه یادگیری تجربه‌محور در طبیعت برای کودکان و خانواده‌ها» شایسته تقدیر در بخش مستندسازی شد؛ مدلی که تلاش می‌کند طبیعت را به بخشی از فرایند یادگیری و رشد کودک تبدیل کند.

اهمیت این تجربه‌ها نه در اندازه پروژه‌ها، بلکه در معنایی است که با خود حمل می‌کنند. هیچ‌کدام قرار نیست به‌تنهایی مسائل بزرگ جامعه را حل کنند، اما هرکدام نشان می‌دهند چگونه می‌توان با منابع محدود، از دل یک مسئله واقعی، راهی برای کنش جمعی پیدا کرد. در جهانی که فناوری و دانش گاهی در خدمت جنگ و تخریب قرار می‌گیرند، این تجربه‌ها روایت دیگری ارائه می‌کنند؛ روایتی از استفاده از دانش، سازمان‌یافتگی و نوآوری برای نزدیک‌ترشدن آدم‌ها به یکدیگر و مراقبت از دیگری. شاید همین تجربه‌های کوچک، بخشی از حافظه‌ای باشند که جامعه برای ساختن آینده به آن نیاز دارد.