محسن نامجو با انتشار یک ویدئوی کوتاه، خبر بازگشت خود به ایران را اعلام کرد. نزدیک به دو دهه از زمانی که او از فضای فرهنگی و موسیقی داخل کشور فاصله گرفته بود، می‌گذرد. نامجو در این ویدئو توضیح داد که در این مقطع از زندگی، بودن در کنار نزدیکان برایش اهمیت بیشتری از فعالیت‌های موسیقایی و فرهنگی دارد.

او درباره برنامه‌ای برای ادامه فعالیت حرفه‌ای خود در ایران توضیح مشخصی نداده است. همین موضوع باعث شده است هنوز روشن نباشد بازگشت او قرار است صرفاً یک حضور شخصی باشد یا در ادامه به فعالیت هنری هم برسد. بااین‌حال، سابقه بازگشت برخی از هنرمندان در سال‌های گذشته نشان داده است که امکان ورود به ایران و امکان کار کردن در عرصه هنر، دو موضوع جدا از یکدیگر هستند.

جدای از بازگشت این خواننده به ایران، دولت چهاردهم از مدت‌ها پیش درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور وعده داده است. «محمدرضا عارف»، معاون اول رئیس‌جمهور، در مراسم معارفه وزیر فرهنگ و ارشاد دولت چهاردهم بر دعوت از هنرمندان خارج از کشور تأکید کرده بود و این موضوع بارها از زبان مسئولان مربوط شنیده شده است.

در آخرین مورد، «سیدعباس صالحی»، وزیر فرهنگ و ارشاد، در گفت‌وگویی با ایسنا اشاره کرده است که پس از جنگ ۱۲روزه، رویکرد دولت بر این قرار گرفت که وزارت فرهنگ و ارشاد در حوزه‌های مختلف، نسبت به ایرانیان خارج از کشور تعلق و توجه مضاعفی داشته باشد؛ رویکردی که به گفته او، در نهایت به قانونی درباره حمایت از ایرانیان خارج از کشور که در آبان‌ماه در مجلس مطرح و ابلاغ شد نیز منتهی شد: «فهرست‌های متعددی تهیه شد تا اگر ایرانیان خارج از کشور، حتی به فرض، با مشکلی مواجه هستند، این مشکلات برطرف شود. در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، افرادی که مسائل معمولی‌تری داشتند و طبیعتا مشکلشان قابل حل بود، در این مسیر مورد توجه قرار گرفتند، اما درباره افراد شاخص و نام‌آور در حوزه‌های مختلف نیز بیش از ۱۰۰ اسم را به جلسات و فرآیندهایی که برای این موضوع در نظر گرفته شده بود، منتقل کردیم و مقدمات آن به‌خوبی داشت پیش‌ می‌رفت.»

صالحی درباره شکل بازگشت هم توضیح داده و گفته است که منظور دولت الزاماً اقامت دائم نیست: «تلاش ما این بود که شرایط برای انواع حضور و بازگشت فراهم شود؛ ممکن است کسی بخواهد برای یک سفر چندروزه به ایران بیاید و برگردد، فرد دیگری بخواهد یک برنامه کوتاه‌مدت در ایران داشته باشد و پس از آن بازگردد یا شخصی تصمیم بگیرد در ایران اقامت کند.»

اما تجربه «حبیب محبیان» در این میان هنوز یکی از نمونه‌هایی است که فرصت فعالیت دوباره را برای او فراهم نکرد. حبیب در سال ۱۳۸۸ با ارسال نامه‌ای به محمود احمدی‌نژاد، خواستار بازگشت به ایران شد. پس از موافقت، به کشور برگشت. انتظار می‌رفت این بازگشت به فعالیت دوباره او در موسیقی منجر شود، اما چنین اتفاقی نیفتاد. او در نهایت مجوز فعالیت حرفه‌ای دریافت نکرد و در سال ۱۳۹۵ در ایران از دنیا رفت.

سرنوشت حبیب باعث شده است نام او هر بار که صحبت از بازگشت خوانندگان خارج از کشور مطرح می‌شود، دوباره به میان بیاید. قرار گرفتن یک هنرمند در موقعیت بازگشت، بدون اینکه تکلیف فعالیت حرفه‌ای او روشن باشد، می‌تواند به تجربه‌ای متفاوت از چیزی تبدیل شود که هنگام دعوت از او وعده داده شده بود.

ماجرای معین نیز نمونه دیگری از همین ابهام است. طی سال‌های گذشته، چند بار خبرهایی درباره امکان بازگشت او به ایران منتشر شد و هر بار بحث‌های زیادی درباره وضعیت فعالیتش شکل گرفت. در دولت سیزدهم نیز «محمدمهدی اسماعیلی»، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد، درباره امکان بازگشت معین سخن گفت. بااین‌حال، وضعیت فعالیت حرفه‌ای این خواننده در ایران هیچ‌گاه به‌شکل روشنی مشخص نشد.

آنان که هرگز بازنگشتند

این اتفاق‌ها سابقه‌ای طولانی دارند. دعوت از ایرانیان خارج از کشور در دولت‌های مختلف تکرار شده است. در هر دوره، بخشی از این دعوت‌ها با هدف استفاده از توان علمی، فرهنگی یا هنری ایرانیان خارج از کشور مطرح شده است. در حوزه فرهنگ و هنر هم نام‌های زیادی در فهرست ایرانیان خارج از کشور قرار دارند.

سینما و تئاتر ایران سال‌هاست از حضور چهره‌هایی مانند بهروز وثوقی، سوسن تسلیمی، بهرام بیضایی و امیر نادری محروم مانده است. در موسیقی هم شمار هنرمندان مهاجر کم نیست. بخشی از این افراد سال‌هاست در خارج از کشور زندگی می‌کنند و برخی دیگر در طول این سال‌ها فعالیت حرفه‌ای خود را در کشورهای دیگر ادامه داده‌اند.

با روی کار آمدن دولت هاشمی رفسنجانی و به‌ویژه در دوران اصلاحات، دولت خاتمی، فضای فرهنگی تا حدودی بازتر شد و بحث بازگشت برخی هنرمندان مهاجر بیشتر به میان آمد. شماری از هنرمندان به ایران برگشتند و برخی نیز فعالیت‌هایی را از سر گرفتند. بااین‌حال، این روند در همه حوزه‌ها یکسان نبود. به‌ویژه در موسیقی، خوانندگان خارج از کشور همچنان با محدودیت‌های جدی مواجه بودند.

«پیام ما» سال گذشته در گزارشی نوشته بود که در این دوره، برخی از هنرمندان و به‌ویژه فیلمسازان به ایران بازگشتند و آثاری نیز تولید شد. بازیگرانی چون «هما روستا» و «سعید راد» پس از بازگشت به ایران توانستند پس از مدت‌ها در برخی از فیلم‌های شاخص بازی کنند. بهرام بیضایی هم توانست فیلم‌های «سگ‌کشی» و «وقتی همه خوابیم» را بسازد. اما هنرمندان حوزه موسیقی، به‌ویژه خوانندگان پاپ، هیچ‌گاه نتوانستند در این دوره به کشور بازگردند. در همین دوره، صداوسیما یکی از آثار «فرهاد مهراد» را پخش کرد، اما او که از اوایل دهه ۶۰ از ایران خارج شده بود، هرگز بازنگشت تا اینکه در سال ۱۳۸۱ درگذشت.

اما موضوع فقط به هنرمندانی که مهاجرت کرده‌اند مربوط نمی‌شود. فعالیت حرفه‌ای برخی هنرمندان در ایران با چالش روبه‌روست و این موضوع در حوزه موسیقی حساس‌تر هم می‌شود.
بعد از جنگ ۱۲روزه، فضای تازه‌ای در موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور شکل گرفت. شماری از ایرانیان خارج از کشور در واکنش به حمله خارجی، مواضعی در حمایت از ایران گرفتند و صحبت از همگرایی ملی بیشتر شد. در همان دوره، برخی هنرمندان خارج از کشور نیز درباره بازگشت صحبت کردند. «شهرام شب‌پره» یکی از این چهره‌ها بود که از تمایل خود برای بازگشت به ایران گفت. حتی گفت‌وگویی با او انجام شد که واکنش‌های زیادی به همراه داشت. بااین‌حال، بازگشت او اتفاق نیفتاد.

دو روی یک سیاست

در این میان، طرح اخیر مجلس با عنوان «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه در کشور» در هفته‌های گذشته مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت؛ طرحی که در صورت اجرایی‌شدن، محدودیت‌های گسترده‌ای به همراه دارد. صالحی در گفت‌وگو با ایسنا، با انتقاد از فرایند تدوین و بررسی طرح «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه در کشور»، نسبت به تبعات برخی مفاد آن برای ارتباطات فرهنگی و هنری هشدار داده است: «نباید در مقابله با نفوذ، به‌گونه‌ای عمل کنیم که گرفتار خودتحریمی علمی و فرهنگی شویم یا با ایجاد التهاب در میان دانشگاهیان و هنرمندان، به هدفی برسیم که دشمنان دنبال می‌کنند.»

او با بیان اینکه نسبت به طرح «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه در کشور»، هم از منظر فرایند تدوین و بررسی و هم از حیث برخی مفاد آن، ملاحظاتی جدی وجود دارد، گفت: «به نظر می‌رسید بهتر بود چنین موضوعی به جای اینکه در قالب طرح در مجلس مطرح شود، از مسیر لایحه دنبال شود.»

صالحی اضافه کرد که انتظار می‌رفت پیش از نهایی‌شدن طرح و ارائه آن به مجلس شورای اسلامی، برای بررسی مواد مرتبط با حوزه فرهنگ و هنر در کمیسیون‌ها، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز دعوت می‌شد تا درباره این مواد گفت‌وگو و تبادل‌نظر صورت گیرد: «متأسفانه چنین دعوتی انجام نشد و ما نیز مانند عموم مردم، پس از مطرح شدن موضوع در مجلس شورای اسلامی، از طریق اخبار عمومی در جریان آن قرار گرفتیم.»

کنار هم گذاشتن این دو موضوع، تصویر پیچیده‌تری از سیاست فرهنگی دولت به دست می‌دهد. از یک طرف، وزارت فرهنگ از تهیه فهرست هنرمندان خارج از کشور و تلاش برای رفع موانع بازگشت آنها صحبت می‌کند؛ از طرف دیگر، طرح جنجالی مجلس از محدودیت‌های بیشتری خبر می‌دهد که تمام حوزه‌ها، از جمله فعالیت‌های فرهنگی، را شامل می‌شود.
اما موفقیت سیاست بازگشت در نهایت با تعداد اسامی موجود در فهرست‌ها یا تعداد دعوت‌نامه‌ها سنجیده نمی‌شود و باید دید برنامه‌های آینده دولت برای تحقق وعده بازگشت و صدور مجوز فعالیت هنرمندان چه خواهد بود.