بوم‌گردی در ایران قرار نبود صرفاً نسخه‌ای ارزان‌تر از هتل باشد؛ ایده اصلی، اقامت متناسب با زیست‌بوم، تجربه مقصد، غذای محلی و پیوند گردشگر با جامعه میزبان بود. بااین‌حال، افزایش هزینه‌های این کسب‌وکارها و کاهش قدرت خرید گردشگران، حالا بوم‌گردی را نیز با چالش جدی میان «قیمت قابل‌پرداخت برای گردشگر» و «صرفه اقتصادی برای بهره‌بردار» روبه‌رو کرده است.

گردشگری در ایران فصلی است

«مجتبی جوادی»، فعال و مدرس گردشگری روستایی، با اشاره به وضعیت گردشگری روستایی در شرایط فعلی کشور، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «اگر گردشگر خارجی و داخلی را از یکدیگر جدا کنیم، با دو بحث متفاوت مواجه می‌شویم. در شرایط فعلی، اساساً نمی‌توان چندان درباره گردشگر خارجی صحبت کرد؛ چراکه وضعیت گردشگری ورودی کشور به‌دلیل شرایط حاکم مطلوب نیست و طبیعتاً حضور گردشگران خارجی نیز تحت‌تأثیر همین شرایط قرار گرفته است.»

او می‌افزاید: «اما درباره گردشگری داخلی، به‌ویژه در حوزه روستایی، موضوع متفاوت است. گردشگری روستایی به‌طورکلی بسیار به فصل وابسته است و ماهیتی فصلی دارد. در بسیاری از مقاصد روستایی ممکن است سه ماه از سال گردشگر داشته باشیم و در ۹ ماه دیگر سال، گردشگر چندانی وجود نداشته باشد. در برخی مقاصد حتی ممکن است تنها یک ماه از سال فصل اصلی گردشگری باشد و در ۱۱ ماه دیگر، فعالیت گردشگری بسیار محدود باشد.»

درآمد گردشگری ثابت نیست

جوادی ادامه می‌دهد: «فعالان و بنگاه‌های گردشگری روستایی به‌دلیل همین ماهیت، به‌نوعی با مفهوم تاب‌آوری آشنا هستند. آن‌ها از ابتدا می‌دانند که فعالیتشان، مانند بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی دیگر، قرار نیست در تمام طول سال با میزان ثابتی از گردشگر مواجه باشد. بنابراین، نوعی تاب‌آوری و سازگاری با این شرایط فصلی در این حوزه شکل گرفته است.»

او با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی بر گردشگری داخلی اظهار می‌کند: «با وجود این تاب‌آوری، گردشگری داخلی در حوزه روستایی در شرایط فعلی بسیار کاهش پیدا کرده است. به نظر من، دلیل اصلی این اتفاق، مسائل اقتصادی و کاهش توان مالی مردم برای سفر است. گردشگری ارتباط مستقیمی با وضعیت اقتصادی خانوار دارد و زمانی که شرایط اقتصادی مناسب باشد، طبیعتاً سفر هم بیشتر می‌شود و مردم استقبال بیشتری از تورهای گردشگری و خدمات مرتبط با سفر می‌کنند.»

این فعال گردشگری روستایی ادامه می‌دهد: «برای مثال، ما تورهای گردشگری داشتیم که مقصد آن‌ها روستاهای گردشگری در غرب کشور بود. در بهار امسال، اگر بخواهیم آن را با سال‌های گذشته مقایسه کنیم، فکر می‌کنم تنها حدود ۱۰ درصد از تورهایی که در سال‌های قبل اجرا می‌شد، برگزار شد. یعنی با کاهش بسیار قابل‌توجهی مواجه بودیم و به نظر من، دلیل اصلی آن شرایط اقتصادی است.»

به گفته جوادی، هنگامی که وضعیت اقتصادی مردم مناسب باشد، گردشگری نیز رونق بیشتری پیدا می‌کند. او می‌گوید: «گردشگری کاملاً با اقتصاد ارتباط دارد. زمانی که وضعیت اقتصادی خوب باشد، تعداد تورها بیشتر می‌شود، گردشگر استقبال بیشتری می‌کند و طبیعتاً فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با گردشگری در مقصد نیز رونق می‌گیرد. اما زمانی که شرایط اقتصادی نامناسب باشد، سفر یکی از هزینه‌هایی است که خانوارها به‌راحتی می‌توانند آن را کاهش دهند یا از سبد هزینه‌های خود حذف کنند.»

او در ادامه، با تأکید بر اینکه نمی‌توان وضعیت گردشگری را در همه مناطق کشور یکسان ارزیابی کرد، می‌گوید: «در شرایط فعلی نمی‌توان یک الگوی کلی برای تمام کشور ارائه کرد. ممکن است وضعیت گردشگری در یک منطقه نسبتاً مناسب باشد، اما در منطقه‌ای دیگر شرایط کاملاً متفاوت باشد. برای مثال، ممکن است در برخی مناطق شمال کشور همچنان گردشگر وجود داشته باشد، اما در مناطق جنوبی کشور، شرایط به‌دلایل اقتصادی، امنیتی و سایر مسائل چندان مناسب نباشد.»

گردشگری نسخه ثابتی ندارد

جوادی بیان می‌کند: «نمی‌توان یک نسخه واحد برای تمام کشور ارائه کرد و گفت یک منطقه خوب است و منطقه دیگر بد. حتی ممکن است در شهرهایی مانند «شیراز» و «اصفهان» گردشگر وجود داشته باشد یا «کاشان» شرایط مناسبی داشته باشد و شمال کشور نیز همچنان مقصد گردشگران باشد، اما در حوزه روستایی شرایط متفاوت است.»
او درباره تفاوت گردشگری روستایی با گردشگری شهری توضیح می‌دهد: «در حوزه روستایی، بیشتر تورها و سفرها هدفمند هستند؛ یعنی گردشگر به‌شکل اتفاقی وارد یک روستا نمی‌شود، بلکه معمولاً با هدف مشخصی سفر می‌کند. ممکن است گردشگر تخصصی باشد یا از طریق تور به مقصد برود. به همین دلیل، گردشگری روستایی بیشتر به گردشگر هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده وابسته است.»

او می‌افزاید: «از طرف دیگر، در شرایط فعلی هزینه تمام‌شده تورها افزایش پیدا کرده است. اکنون که هزینه یک تور افزایش یافته، طبیعتاً استقبال مردم هم کمتر می‌شود. بنابراین، افزایش هزینه سفر یکی از عواملی است که مستقیماً بر گردشگری روستایی تأثیر گذاشته و باعث شده است بخشی از تقاضا کاهش پیدا کند.»

افزایش اجاره‌بهای اقامتگاه‌های گردشگری

جوادی در بخش دیگری از صحبت‌های خود، درباره وضعیت اقامتگاه‌های بوم‌گردی و افزایش هزینه اقامت در آن‌ها می‌گوید: «برای بررسی قیمت بوم‌گردی‌ها، ابتدا باید به فلسفه شکل‌گیری این اقامتگاه‌ها توجه کنیم. در ابتدا، بوم‌گردی با چند هدف مشخص شکل گرفت و هدف اصلی آن صرفاً ارائه اقامت ارزان‌تر از هتل نبود.»

او می‌افزاید: «یکی از اهداف، اقامت بومی بود؛ یعنی نوع اقامت با سبک زندگی، معماری و ویژگی‌های همان منطقه هماهنگ باشد. قرار نبود یک هتل کوچک در روستا ایجاد کنیم و نام آن را بوم‌گردی بگذاریم. هدف این بود که خود شیوه اقامت، متناسب با فرهنگ و ویژگی‌های بومی منطقه باشد.»

او ادامه می‌دهد: «موضوع دیگر، گردش بومی و ارائه تجربه‌های خاص هر منطقه بود. ما در هر منطقه با مقاصد و تجربه‌هایی مواجه هستیم که ممکن است فقط در همان منطقه امکان تجربه آن‌ها وجود داشته باشد. این تجربه می‌تواند مربوط به مناظر طبیعی، فرهنگ محلی یا فعالیت‌های خاصی باشد که گردشگر در مقصدی دیگر نمی‌تواند آن را تجربه کند.»
به گفته جوادی، غذا نیز بخش مهمی از مفهوم بوم‌گردی بوده است. او می‌گوید: «یکی دیگر از اهداف بوم‌گردی، ارائه غذای محلی بود؛ یعنی خوراکی‌هایی که در همان منطقه تهیه و مصرف می‌شوند و بخشی از فرهنگ مردم آن منطقه هستند، در اقامتگاه بوم‌گردی به گردشگر ارائه شوند. بنابراین، بوم‌گردی از ابتدا مجموعه‌ای از اقامت، تجربه محلی و غذای بومی بود.»

او تأکید می‌کند: «بنابراین، هدف اولیه بوم‌گردی اصلاً پایین‌بودن قیمت نبود. این تصور که بوم‌گردی از ابتدا با هدف ارائه اقامت ارزان شکل گرفته، دقیق نیست. البته در ابتدای کار، قیمت اقامتگاه‌ها پایین‌تر بود و همین مسئله باعث شد استقبال از آن‌ها افزایش پیدا کند، اما این به آن معنا نیست که پایین‌بودن قیمت، هدف اصلی شکل‌گیری بوم‌گردی بوده است.»

جوادی افزایش قیمت اقامتگاه‌های بوم‌گردی را نیز تا حدی ناشی از افزایش تقاضا می‌داند و می‌گوید: «با افزایش استقبال از این نوع اقامت، بحث عرضه و تقاضا نیز تأثیر خود را گذاشت. زمانی که تقاضا برای اقامتگاه‌های بوم‌گردی افزایش پیدا کرد، طبیعی بود که قیمت‌ها نیز تحت‌تأثیر قرار بگیرند و افزایش پیدا کنند. از سوی دیگر، هزینه‌های مربوط به اداره و نگهداری اقامتگاه‌ها نیز افزایش یافته است.»

او در ادامه، درباره تأثیر ثبت جهانی روستاهای ایران بر رونق گردشگری آن‌ها اظهار می‌کند: «ثبت جهانی قطعاً ظرفیت مهمی برای معرفی مقصد است، اما نباید تصور کنیم که صرف ثبت جهانی می‌تواند به‌تنهایی گردشگری یک روستا را متحول کند.»

او می‌افزاید: «ثبت جهانی را می‌توان از منظر تبلیغات، به‌ویژه تبلیغات بین‌المللی، فرصتی مهم دانست. پس از اینکه یک روستا در سطح جهانی معرفی می‌شود، فعالان گردشگری در مقصد و حتی فعالان گردشگری در مبدأ می‌توانند از این عنوان برای معرفی و جذب گردشگر استفاده کنند.»

به گفته این فعال گردشگری روستایی، بااین‌حال، در شرایط فعلی گردشگری ورودی ایران وضعیت مناسبی ندارد و همین موضوع باعث می‌شود آثار تبلیغات بین‌المللی ثبت جهانی به‌طور کامل نمایان نشود. جوادی می‌گوید: «گردشگری ورودی ما به‌دلیل مسائلی که در شرایط فعلی کشور وجود دارد، وضعیت خوبی ندارد. بنابراین، هرچقدر هم که یک مقصد تبلیغ شود، اکنون که شرایط به‌گونه‌ای است که گردشگر خارجی نمی‌تواند یا تمایل ندارد به ایران سفر کند، اثرگذاری این تبلیغات محدود خواهد بود.»

او درعین‌حال تأکید می‌کند: «اینکه بگوییم ثبت جهانی هیچ تأثیری ندارد، حرف اشتباهی است. قطعاً در آینده، با رشد دوباره گردشگری، ثبت جهانی روستاها می‌تواند بسیار مؤثر باشد و به معرفی این مقاصد کمک کند. این عنوان می‌تواند برای فعالان گردشگری در مقاصد و حتی فعالان گردشگری در مبدأ، ابزاری مهم برای جذب گردشگر باشد.»

جوادی درباره تأثیر ثبت جهانی بر گردشگری داخلی نیز می‌گوید: «در عرصه داخلی، ثبت جهانی تأثیر چندان زیادی ندارد. ممکن است تبلیغاتی که درباره ثبت جهانی انجام می‌شود و صحبت‌هایی که پیرامون آن شکل می‌گیرد، برای مدتی باعث افزایش توجه به یک روستا شود و تحرکی کوچک در میزان سفر به آن مقصد ایجاد کند، اما این اثر معمولاً ماندگار و پایدار نیست.»

او در پایان تأکید می‌کند: «برای اینکه ثبت جهانی واقعاً بتواند به توسعه گردشگری یک روستا کمک کند، باید این عنوان در کنار برنامه‌ریزی و فعالیت مستمر فعالان گردشگری قرار بگیرد. ثبت جهانی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده توسعه گردشگری مقصد باشد، اما در صورت فراهم‌شدن شرایط مناسب و رشد دوباره گردشگری ورودی، می‌تواند به ظرفیتی مهم برای معرفی روستاهای ایران تبدیل شود.»

ثبت روستاهای ایران در فهرست‌های جهانی می‌تواند ویترینی برای معرفی مقاصد کشور باشد، اما اکنون که اقتصاد داخلی توان سفر را از خانوارها گرفته و گردشگر خارجی نیز به‌دلیل شرایط کشور حضور پررنگی ندارد، این عنوان‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند رونق پایدار گردشگری ایجاد کنند.