یازدهم دی‌ماه ۱۳۱۱، در شهر کوچک خالدآباد در استان اصفهان، کودکی به دنیا آمد که خانواده‌اش نام او را حسین گذاشتند. سال‌ها بعد، همین کودک با نام هنری «ایرج» به یکی از شناخته‌شده‌ترین صداهای موسیقی ایران تبدیل شد.

کودکی او در محیطی گذشت که موسیقی هنوز از زندگی روزمره مردم جدا نشده بود. تعزیه و مجالس مذهبی بخشی از فضای فرهنگی آن منطقه را شکل می‌دادند و ایرج نخستین تجربه‌های آوازخوانی خود را در همین فضا به دست آورد. آشنایی زودهنگام با نغمه‌ها و گوشه‌های موسیقی دستگاهی، زمینه تسلط چشمگیر او بر آواز ایرانی را فراهم کرد. ردپای مکتب آواز اصفهان را نیز می‌توان در شیوه آوازخوانی او دنبال کرد.

پس از پایان دوره ابتدایی، ایرج راهی تهران شد و در سال ۱۳۲۶ نزد ابوالحسن صبا به فراگیری موسیقی پرداخت. صبا استعداد او را جدی گرفت و او را به رادیو ایران معرفی کرد. این معرفی مسیر زندگی ایرج را تغییر داد و پای او را به محیطی باز کرد که مهم‌ترین موسیقی‌دانان و خوانندگان آن سال‌ها در آن حضور داشتند.

ایرج از حدود سال ۱۳۲۷ وارد عرصه اجرا شد و با ارکسترهایی مانند ارکستر ابراهیم منصوری همکاری کرد. او در همان سال‌ها، هم‌زمان با تحصیل در دانشکده افسری ارتش، شب‌های جمعه همراه ارکستر محمدعلی بهارلو آواز می‌خواند. محدودیت‌های اداری ارتش اجازه نمی‌داد با نام اصلی خود در برنامه‌های هنری حاضر شود. به همین دلیل، نام برادرش، «ایرج»، را به‌عنوان نام هنری برگزید؛ نامی که برای همیشه با زندگی هنری او پیوند خورد. در سال ۱۳۳۶، دعوت داوود پیرنیا نقطه عطف دیگری در زندگی حرفه‌ای ایرج رقم زد. او به برنامه «گل‌ها» پیوست؛ برنامه‌ای که در آن سال‌ها از مهم‌ترین جایگاه‌های عرضه موسیقی ایرانی بود و حضور در آن برای خوانندگان اهمیت ویژه‌ای داشت.

صدای ایرج در برنامه «گل‌ها» در کنار ساز و آثار چهره‌هایی قرار گرفت که هرکدام بخشی از تاریخ موسیقی ایران را ساختند. همکاری او با علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیب‌الله بدیعی، حسن کسایی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، احمد عبادی، جواد معروفی، اسدالله ملک و فضل‌الله توکل، از فصل‌های مهم کارنامه هنری اوست.

صدایی در حافظه سینما

ایرج در سال‌های فعالیت خود تنها به فضای موسیقی سنتی محدود نماند. دهه ۱۳۴۰ آغاز دوره‌ای تازه در زندگی هنری او بود. صدایش به سینمای ایران راه یافت و در شماری از فیلم‌های پیش از انقلاب شنیده شد. او برای فیلم‌فارسی‌ها ترانه خواند و به‌تدریج صدایش برای بخشی از تماشاگران سینما، به‌اندازه چهره بازیگران آشنا شد.

یکی از مهم‌ترین پیوندهای هنری ایرج در سینمای آن دوره با محمدعلی فردین شکل گرفت. همکاری این دو با فیلم «زن‌ها فرشته‌اند» به کارگردانی اسماعیل پورسعید آغاز شد و در «آقای قرن بیستم»، ساخته سیامک یاسمی، ادامه یافت. صدای ایرج در کنار تصویر فردین، ترکیبی ساخت که در ذهن بسیاری از تماشاگران سینمای قدیم ماندگار شد. صدای پرقدرت او می‌توانست حال‌وهوای عاشقانه، اندوه، شور و هیجان یک فیلم را به مخاطب منتقل کند. همین توانایی، دامنه مخاطبانش را از علاقه‌مندان موسیقی ایرانی فراتر برد.

در کارنامه ایرج بیش از ۲ هزار آواز، تصنیف و ترانه ثبت شده است. بخشی از این آثار در برنامه‌های رادیویی اجرا شدند و بخشی دیگر از مسیر سینما و آلبوم‌های موسیقی به گوش مردم رسیدند. «گلریزان»، «افسون‌ساز»، «شمع شب‌افروز»، «زمزمه چوپان» و «محو تماشا» از آثار شناخته‌شده او هستند. در کنار این آثار، ترانه‌هایی مانند «پیراهن صورتی» و «من یه پرندم» نیز جایگاه ماندگارتری در حافظه عمومی پیدا کردند.

قدرت صدا و گستره صوتی وسیع ایرج سبب شد اهالی موسیقی او را «پهلوان آواز ایران» بنامند. او بعدها گفته بود سال‌ها فعالیت در رادیو و تلویزیون و خواندن برای فیلم‌های فارسی، به ساعت‌ها تمرین روزانه نیاز داشت. ایرج گاهی چهار یا پنج ساعت در روز و در برخی روزها تا ۱۰ ساعت آواز می‌خواند؛ نه برای تفریح، بلکه به اقتضای کار.

آوازخوانی که چند نسل با صدایش زندگی کردند

اهمیت ایرج را نمی‌توان فقط در شمار آثاری که خواند یا سال‌هایی که در رادیو، سینما و روی صحنه حضور داشت، خلاصه کرد. بخشی از جایگاه او به دوره‌ای بازمی‌گردد که موسیقی از طریق رادیو به خانه‌های مردم راه می‌یافت و صدای خواننده می‌توانست بدون حضور تصویری، چهره‌ای آشنا در ذهن مخاطب بسازد.

ایرج یکی از همان صداها بود؛ صدایی که ابتدا از رادیو شنیده شد، در برنامه «گل‌ها» جای خود را پیدا کرد، به سینما راه یافت و پس از گذشت دهه‌ها همچنان میان شنوندگان موسیقی ایرانی طنین داشت.

کیهان کلهر، نوازنده و آهنگ‌ساز، در متنی برای ایرج نوشت که «چند نسل از ایرانیان با صدای گرم سحرانگیز و آبشار تحریرهای خلاقانه‌اش زندگی کردند».

کلهر همچنین با انتشار آوازی از ایرج در فضای مجازی، به شاگردی او در مکتب صبا و آثار به‌جامانده از همکاری‌اش با چهره‌هایی چون علی تجویدی، پرویز یاحقی، احمد عبادی، حسن کسایی، جلیل شهناز و فرهنگ شریف اشاره کرد. او ایرج را یکی از مؤثرترین و خلاق‌ترین آوازخوانان ایران دانست.

حمیدرضا نوربخش، خواننده و مدیرعامل خانه موسیقی، نیز در مراسم بدرقه ایرج در روز جمعه ۲۳ مردادماه، درباره جایگاه او در تاریخ موسیقی ایران گفت: «ایرج را نمی‌توان از موسیقی این سرزمین جدا کرد. او متر و معیار صدا بود، هست و خواهد بود. سبک آوازخوانی او متأثر از آواز اصفهان بود و او سبک خود را در جوانی پیدا کرد.»

ایرج که ماه‌های پایانی عمرش را با بیماری سپری کرده بود، چهارشنبه ۲۱ مرداد در ۹۳سالگی درگذشت. رفتن او پایان زندگی هنرمندی بود که بیش از هفت دهه با آواز و موسیقی ایران زیست. او به نسلی از خوانندگان تعلق داشت که هرکدام بخشی از خاطره شنیداری ایرانیان را ساخته‌اند؛ نسلی که اکبر گلپایگانی، معروف به گلپا، هوشمند عقیلی و عارف نیز از چهره‌های شناخته‌شده آن به شمار می‌آیند. با خاموش‌شدن هر یک از این صداها، آثارشان در آرشیوها، خانه‌ها و خاطره جمعی مردم به زندگی خود ادامه می‌دهد.