روز جهانی حرا و هشدار تازه درباره آینده مانگروها

روز جهانی حفاظت از اکوسیستم حرا هر سال ۲۶ جولای گرامی داشته می‌شود؛ مناسبتی که با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت اکولوژیک جنگل‌های مانگرو و تهدیدهای پیش‌روی آن‌ها شکل گرفته است. در همین چارچوب، گروه تخصصی جنگل‌های حرا در اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) اعلام کرده است که با وجود برخی پیشرفت‌ها در حفاظت و احیای این زیست‌بوم‌ها، هنوز ۵۰ درصد از اکوسیستم‌های حرا در جهان در معرض خطر فروپاشی در آینده قرار دارند.

جنگل‌های حرا از مهم‌ترین اکوسیستم‌های ساحلی جهان به شمار می‌روند. این زیست‌بوم‌ها علاوه بر حفاظت از سواحل در برابر طوفان و فرسایش، در ذخیره کربن، پشتیبانی از معیشت جوامع محلی و تأمین زیستگاه برای گونه‌های ارزشمند آبزی و پرندگان نقش مهمی دارند.

چرا جنگل‌های حرا اهمیت جهانی دارند؟

بر اساس ارزیابی‌های منتشرشده، جنگل‌های مانگرو در دهه‌های گذشته در بسیاری از مناطق جهان به دلیل آبزی‌پروری ساحلی، کشاورزی و توسعه شهری آسیب دیده‌اند. پیامد این تخریب تنها کاهش سطح جنگل‌ها نبوده، بلکه بخشی از خدمات حیاتی آن‌ها نیز از دست رفته است.

از جمله مهم‌ترین کارکردهای مانگروها می‌توان به ترسیب کربن، حفاظت از جوامع ساحلی، کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و فراهم‌کردن زیستگاه مناسب برای ماهیان و سخت‌پوستان دارای اهمیت اقتصادی اشاره کرد. با این حال، تهدیدهایی مانند آلودگی، گونه‌های مهاجم، اختلال در اتصال هیدرولوژیک و بالا آمدن سطح آب دریا همچنان بقای این اکوسیستم‌ها را تهدید می‌کند.

تهدیدهای اصلی؛ از آلودگی تا افزایش سطح آب دریا

گزارش IUCN نشان می‌دهد بخشی از جنگل‌های بالغ حرا همچنان در مناطقی مانند غرب آفریقا و جنوب شرق آسیا در حال از بین رفتن هستند. افزون بر این، پیش‌بینی می‌شود افزایش سطح آب دریا همراه با پدیده «فشردگی ساحلی» بتواند تا ۲۵ درصد از جنگل‌های حرای موجود را طی ۵۰ سال آینده زیر آب ببرد.

این موضوع نشان می‌دهد که آینده مانگروها به سیاست‌های حفاظتی، بازسازی علمی، آموزش عمومی و مشارکت جوامع محلی وابسته است. به بیان دیگر، حفاظت از این اکوسیستم‌ها تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه مستقیماً با تاب‌آوری اقلیمی، امنیت غذایی و توسعه پایدار پیوند دارد.

جایگاه جنگل‌های حرا در ایران

در ایران، جنگل‌های مانگرو بیشتر با نام «جنگل‌های حرا» شناخته می‌شوند و گونه غالب آن‌ها Avicennia marina است. این جنگل‌ها در نواحی جزر و مدی سواحل جنوبی کشور، در خلیج فارس و دریای عمان، گسترش یافته‌اند و از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های ساحلی ایران به شمار می‌روند.

مهم‌ترین رویشگاه‌های حرا در سه استان جنوبی قرار دارند:

• هرمزگان: حدفاصل جزیره قشم و بندر خمیر در تالاب بین‌المللی خورخوران، همچنین سیریک، تیاب و جاسک
• سیستان و بلوچستان: خلیج گواتر و باهوکلات در محدوده چابهار
• بوشهر: خلیج نایبند و منطقه مل‌گنزه

رویشگاه‌های ایران از این جهت نیز اهمیت دارند که در زمره شمالی‌ترین مرزهای پراکنش جهانی گونه حرا قرار می‌گیرند و برای مطالعات سازگاری با تغییرات اقلیمی ارزش علمی بالایی دارند.

نقش حرا در محیط زیست، معیشت و توسعه پایدار

جنگل‌های حرای ایران کارکردهای متعددی دارند که همزمان به محیط زیست و اقتصاد محلی کمک می‌کند. این جنگل‌ها مانند یک سد طبیعی از سواحل در برابر فرسایش و طوفان محافظت می‌کنند و تاب‌آوری ساحلی را افزایش می‌دهند.

از سوی دیگر، مانگروها از مهم‌ترین اکوسیستم‌های «کربن آبی» هستند و در کاهش آثار تغییرات اقلیمی نقش دارند. این زیستگاه‌ها همچنین محل تغذیه، تخم‌ریزی و نوزادگاهی بسیاری از گونه‌های آبزی، پرندگان مهاجر و بومی و برخی خزندگان محسوب می‌شوند.

در بعد اقتصادی و اجتماعی نیز جنگل‌های حرا به رونق شیلات، امنیت غذایی جوامع محلی و گردشگری طبیعت‌محور کمک می‌کنند. به همین دلیل، حفاظت از آن‌ها در عمل با اهداف توسعه پایدار، محیط زیست و گردشگری مسئولانه پیوند مستقیم دارد.

مهم‌ترین تهدیدهای جنگل‌های حرای ایران

با وجود این اهمیت، رویشگاه‌های حرای ایران با مجموعه‌ای از فشارهای انسانی و اقلیمی مواجه‌اند. آلودگی‌های نفتی و صنعتی، از جمله نشت نفت و ورود پساب‌ها، از مهم‌ترین عوامل آسیب‌زننده به این اکوسیستم‌ها هستند؛ زیرا می‌توانند تنفس ریشه‌های هوایی را مختل و باعث خشکیدگی درختان شوند.

توسعه ناپایدار ساحلی نیز یکی دیگر از تهدیدهای جدی است. ساخت‌وساز، جاده‌سازی، احداث اسکله و تغییر در الگوی طبیعی جزر و مد، ساختار زیستی خورها و رویشگاه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. افزون بر این، احداث سد بر رودخانه‌های منتهی به سواحل می‌تواند ورود آب شیرین و رسوبات مغذی را کاهش دهد و تعادل شوری را برهم بزند.

تغییرات اقلیمی، افزایش سطح آب دریا، نوسانات دمایی و بهره‌برداری بی‌رویه، از جمله قطع سرشاخه‌ها یا تردد غیرمجاز شناورها، دیگر تهدیدهای مهم این زیست‌بوم‌ها به شمار می‌روند.

ویژگی‌های زیستی مانگروها؛ راز بقا در آب شور

جنگل‌های مانگرو از گیاهان نمک‌پسند تشکیل شده‌اند که برای بقا در شرایط سخت مناطق جزر و مدی سازگاری‌های ویژه‌ای یافته‌اند. یکی از مهم‌ترین این سازگاری‌ها، وجود ریشه‌های هوایی است که در زمان جزر، اکسیژن مورد نیاز گیاه را از هوا دریافت می‌کنند.

ویژگی مهم دیگر، زنده‌زایی است؛ یعنی بذر پیش از جدا شدن از پایه مادری جوانه می‌زند و این قابلیت به استقرار سریع‌تر آن در بستر گلی ساحل کمک می‌کند. همین ویژگی‌ها باعث شده مانگروها بتوانند در خاک‌های غرقابی و شور، که برای بسیاری از گیاهان نامناسب است، ادامه حیات دهند.

مسیر مدیریت؛ از حق‌آبه تا مشارکت محلی

این گزارش‌ها نشان می‌دهد حفاظت مؤثر از جنگل‌های حرا در ایران نیازمند رویکردی فرابخشی و مبتنی بر مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی است. پایش مستمر آلاینده‌ها، حفظ حق‌آبه زیست‌محیطی خورها، جلوگیری از توسعه مخرب ساحلی و مشارکت فعال جوامع محلی، از اصلی‌ترین الزامات این مسیر به شمار می‌رود.

در کنار این موارد، تقویت برنامه‌های احیا و بازسازی مبتنی بر دانش، آموزش عمومی و پیوند دادن حفاظت از حرا با گردشگری پایدار و معیشت محلی، می‌تواند همزمان به حفظ محیط زیست و تقویت تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی مناطق ساحلی کمک کند.