مسئله تغییراقلیم و گرمایش زمین در جهان امروز نه محدود به یک منطقه یا قاره است و نه نتیجه فعالیت‌های یک بخش یا صنعت خاص، نگرانی از تشدید این پدیده‌ها باعث شده است سیاستگذاران در تصمیمات خود مؤلفه‌های مرتبط با این مسئله را همواره مورد توجه قرار دهند. یکی از عرصه‌هایی که هم متأثر از پدیده تغییراقلیم است و هم بر آن تأثیر می‌گذارد، گردشگری است. همین مسئله نیز باعث شده است تا در کنار سیاست‌هایی که برای کاهش تبعات آن در کشورهای مختلف اتخاذ می‌شود، مفاهیمی نیز شکل بگیرد تا در قالب آنها توجه به این پدیده‌ها و آثار آنها را متذکر شوند و در جهت تغییر فرهنگ در برخی حوزه‌ها گام بردارند. «گردشگری سبز» یکی از این مفاهیم است که به‌تازگی در ادبیات متولیان بخش گردشگری هم ردپای آن را می‌بینیم. اما باید دید گردشگری ایران تا چه اندازه در توجه به این مفهوم و حرکت در جهت تحقق آن حرکت مؤثری است. 

برنامه‌ای مبتنی‌بر ایده‌ال‌ها یا براساس واقعیت‌ها

افزایش ۴ درصدی سهم گردشگری در تولید گازهای گلخانه‌ای

جهانشاهی با اشاره به افزایش ۴ درصدی سهم صنعت گردشگری دنیا در تولید گازهای گلخانه‌ای در دو دهه اخیر و رسیدن آن از ۵ درصد به ۹ درصد، ضرورت تدوین و اجرای چنین برنامه‌ای را متذکر می‌شود و درباره موضوع آموزش که بخشی از این برنامه به آن پرداخته است، می‌گوید: «اگر این مقوله در میان آموزش‌هایی که در حدود ۱۷۰ مؤسسه آموزش گردشگری در سراسر کشور ارائه می‌شود گنجانده شود، می‌توانیم به بخشی از  اهداف این برنامه دست پیدا کنیم و به سراغ کارهای بزرگتر رویم. حتی اگر میزان این آموزش ۴ ساعت از ۴۰ هزار ساعتی باشد که در حال حاضر در این مؤسسات به دانشجویان ارائه می‌شود.»

او همچنین با تأکید به بلندمدت بودن دستیابی به نتایج این طرح می‌گوید: «چنانچه این مقوله در فعالیت‌های فعلی معاونت گردشگری پررنگ شود، اگر سرمایه‌گذار یا فعالان بخش‌های مرتبط در مقاطع مختلف قصد ورود به این حوزه را داشته باشند، متوجه خواهند شد که در این مجموعه رفتارهای مدیریتی سبز و پایداری‌محور وجود دارد؛ به‌طور مثال یک راهنمای گردشگری یا مدیر اقامتگاه بومگردی این باورها را در رفتار و عملکرد خود شکل خواهد داد.»

مدیریت مقصد و ضرورت الگوسازی

یکی از بخش‌های این برنامه که به مهمترین آسیب بخش گردشگری به‌ویژه در طبیعت‌گردی اشاره دارد،. در پیشنهادی که طراح برنامه به اداره‌کل توسعه گردشگری داخلی پیشنهاد کرده، گنجانده شده است «انجام حداقل سه مورد پروژه مدیریت مقصد در نقاط آسیب‌پذیر و کانون‌های بحرانی گردشگری کشور به‌عنوان پایلوت» جهانشاهی درباره ضرورت توجه به این مقوله و زیرساخت‌های موجود برای تحقق مدیریت مقصد و درعین‌حال بی‌توجهی‌هایی که تاکنون در این زمینه صورت گرفته است، می‌گوید: «کمیته ملی طبیعت‌گردی با سازمان محیط‌زیست پروژه‌های مشترکی دارد که مطالعات مربوط به آن در مناطق با حساسیت بالا انجام شده و نیاز است در یک چارچوب فنی و با در نظر گرفتن ملاحظات حفاظتی به‌سمت بهره‌برداری پایدار یا حفاظت پایدار مشارکت‌محور در این مقاصد پیش برویم.» او تأکید می‌کند این دو نهاد پیگیر چند پروژه مدیریت مقصد در کشور هستند و درباره نابسامانی برخی مقاصد هم معتقد است: «عمده مقاصد گردشگری کشور سازوکار کنترلی و مدیریتی لازم را ندارند و همین موضوع مسائلی ایجاد کرده است که هم در کیفیت محصولات گردشگری اثرگذار بوده و هم در منابع گردشگری که باید تبدیل به محصول شوند» به‌گفته جهانشاهی، تا پایان سال قرار است برنامه‌هایی با مشارکت سازمان محیط‌زیست در چند مقصد گردشگری که به‌لحاظ فاکتورهای گردشگری سبز در معرض خطر هستند، اجرا و مدل‌سازی شوند. او معتقد است در حال حاضر محیط‌زیست کشور آمادگی توسعه اکوتوریسم براساس الگوهای جهانی را دارد: «باید بتوانیم از یک مسیر فنی و کارشناسی بستری را فراهم کنیم که هم مشارکت جامعه محلی را داشته باشیم و هم براساس استانداردهای جهانی، اکوتوریسم را توسعه دهیم.»

نتیجه‌بخش بودن در گرو حمایت مدیران

جهانشاهی که برنامه اقدام فوری گردشگری ایران را با دغدغه‌هایی که برای تحقق این مفهوم در گردشگری کشور داشته تهیه کرده است، در پاسخ به این سؤال که چقدر به نتیجه‌بخش بودن این برنامه در بلندمدت امیدوار است؟ می‌گوید: «باید بپذیریم که در حال حاضر حجم عملیات در معاونت گردشگری زیاد است. از طرفی برنامه هفتم را هم در پیش داریم و باید آیین‌نامه‌های مرتبط با آن تهیه شود، ضمن اینکه گردشگری کشور به‌طور کلی در شرایط خاصی به‌سر می‌برد و می‌دانیم که توجه و اجرای این اقدامات حتی در شرایط عادی هم زمان و توان زیادی از همکاران این بخش می‌گیرد، اما درعین‌حال باید تلاش کنیم در بین تمام این کارها به این برنامه و لزوم تحقق فاکتورهای گردشگری سبز هم توجه ویژه صورت گیرد. قطعاً حمایت ارکان و مدیران ارشد وزارتخانه و معاونت گردشگری بسیار تأثیرگذار است. در متن آن هم نوشته شده که تضمین اجرا، حمایت است، اما این برنامه جزو نخستین گام‌ها در جهت تحقق این مفهوم است. باید زمان بگذرد تا بتوانیم درباره نتایج اجرای آن قضاوت کنیم و بعد از اجرا در سطح مدیران و سیاستگذاران، به سراغ عموم مردم برویم و این مؤلفه‌ها در میان گردشگران و عموم جامعه هم ارائه شود.»

برداشتن نخستین گام در جهت تحقق مفهومی که در صنعت گردشگری دنیا مورد تأکید و توجه است و اقدامات و سیاست‌هایی در بخش‌های مختلف از حمل‌ونقل تا تأسیسات گردشگری و اقامتی برای تحقق آن در نظر گرفته می‌شود، در وضعیت نامطلوبی که گردشگری کشور به آن دچار شده است می‌تواند تا حدودی امیدوارکننده باشد. هر چند با نگاهی گذرا به عملکرد مدیران و متولیان گردشگری در توجه به زیرساخت‌های توسعه پایدار گردشگری و همچنین توجه به مؤلفه‌های گردشگری سبز امیدها در تحقق این مفهوم ناامید می‌شوند.