با توجه به اینکه اصلی‌ترین زیستگاه زادآور یوز آسیایی در پارک ملی توران قرار دارد، مهم‌ترین برنامه‌ها و اولویت‌های شما برای حفاظت از این گونه چیست؟

موضوع یوز در استان سمنان سه مسئله اصلی دارد. مهم‌ترین مسئله، زیستگاه و تعارضات موجود در آن است. خشکسالی و تغییر اقلیم تأثیر زیادی بر اکوسیستم منطقه گذاشته و طبیعتاً زیست یوز را نیز تحت تأثیر خود قرار داده است.

مسئله دیگر به چرای دام و حضور سگ‌های گله برمی‌گردد. در سال‌های گذشته اقداماتی برای خرید سامانه‌های عرفی و رفع تعارضات در زیستگاه‌های حساس انجام شده است، اما این اقدامات کافی نبوده‌اند. بنابراین، یکی از راهبردهای ما پیگیری رفع تعارضات ناشی از چرای مفرط دام و حضور سگ‌های گله در زیستگاه‌های یوز است.

چرای شتر در زیستگاه‌های حساس یوز از دیگر چالش‌های ما در پارک ملی توران است. شترها از منابع آب بسیار محدود منطقه استفاده می‌کنند و با تأثیر بر پوشش گیاهی، می‌توانند بر جمعیت طعمه‌های یوز، از جمله نشخوارکنندگان کوچک و جوندگانی مانند خرگوش، اثر منفی بگذارند. حضور شتر همچنین می‌تواند شدت کانون‌های مولد گردوغبار و فرسایش بادی را افزایش دهد و اکوسیستم را تحت تأثیر قرار دهد.

معدن‌کاری نیز در برخی نقاط، به‌صورت محدود و نقطه‌ای، وجود دارد. در کنار آن، تخلفات شکار غیرقانونی نیز به‌صورت حداقلی اتفاق می‌افتد، اما شدت آن مانند برخی مناطق دیگر نیست. کاهش جمعیت نشخوارکنندگان وحشی، به‌ویژه جبیر و آهو در توران، نیز بسیار نگران‌کننده است.

در سال گذشته، در سرشماری توران ۳۷ فرد جبیر ثبت شد. برای رفع این مشکل، در اقدامی که اداره‌کل انجام داد، ۳۵ فرد جبیر از پارک ملی کویر به پارک ملی توران منتقل شد. این اقدام می‌تواند هم به تأمین طعمه یوز کمک کند و هم جمعیت جبیر را که در آستانه انقراض محلی قرار دارد، ترمیم کند. البته این اقدام کافی نیست و امسال نیز برنامه داریم تعداد دیگری جبیر جابه‌جا کنیم. جمعیت آهو در توران نیز مناسب نیست و کمتر از ۲۵۰ فرد برآورد شده است. وضعیت قوچ و میش و کل و بز نیز در این محدوده اندک است و اگر اقدام عاجلی انجام نشود، می‌تواند روند انقراض یوز را تسریع کند.

برای رفع این چالش‌ها چه کردید؟

سال گذشته یکی از مهم‌ترین اقدامات در حوزه زیستگاه، استفاده از هشت نیروی جامعه محلی برای مدیریت و کنترل ورود شتر به زیستگاه‌های حساس بود که تا حدی مؤثر واقع شد. در زمینه رفع تعارض چرای دام نیز، به دلیل کمبود اعتبارات، در سال گذشته و امسال نتوانستیم اعتبار قابل قبولی اختصاص دهیم و پیگیر ساماندهی این موضوع هستیم.

در مدیریت منابع آب، در نقاطی که بحران شدید بوده است، آبرسانی سیار انجام داده‌ایم تا گونه‌های جانوری کمتر آسیب ببینند. همچنین به دنبال استفاده از ظرفیت سامانه‌های سطوح آبگیر باران هستیم، اما این کار نیازمند مطالعات پایه است تا مداخلات با پشتوانه علمی انجام شود و آثار سوء نداشته باشد. ترمیم چاه‌های آبی موجود و مرمت و تعمیر تلمبه‌های بادی نیز از دیگر اقداماتی بوده که انجام شده است.

در واقع، سه راهبرد اصلی ما در استان سمنان، حفاظت و ترمیم زیستگاه، ایمن‌سازی جاده و ارتقای مرکز تحقیقات و تکثیر یوز آسیایی است. تلاش می‌کنیم برای تأمین منابع مالی و ظرفیت‌سازی در این سه حوزه اقدام کنیم.

در سال‌های اخیر همواره بحث دوگانه «حفاظت از زیستگاه» و «تکثیر در اسارت» مطرح بوده است. بسیاری از کارشناسان معتقدند اولویت باید حفاظت از زیستگاه باشد و مدیران سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز بر همین موضوع تأکید کرده‌اند. اما با توجه به محدودیت‌هایی که حفاظتگران برای حضور در زیستگاه دارند، چگونه می‌توان از حفاظت استاندارد و مؤثر زیستگاه سخن گفت؟ آیا امکانات و ظرفیت فعلی محیط‌بانان برای این مأموریت کافی است؟

حفاظت از زیستگاه هیچ‌گاه اولویت خود را از دست نداده است. بیش از ۹۰ درصد منابع مالی ما در حوزه زیستگاه و جاده هزینه می‌شود و کمتر از ۷ درصد به موضوع تکثیر اختصاص دارد. بخش عمده هزینه‌های مرکز تحقیقات و تکثیر نیز از محل مسئولیت اجتماعی واحدهای صنعتی و خدماتی تأمین شده است.

در حوزه تکثیر، راهبرد ما حرکت به سمت تکثیر در شرایط نیمه‌طبیعی یا فراجمعیت است، زیرا تجربه کشورهای دیگر نشان داده است که بازدهی تکثیر در شرایط نیمه‌طبیعی بسیار بالاست. مرکز تحقیقات و تکثیر تاکنون شرایط لازم برای زادآوری مستمر یوزها را نداشته است. در ابتدای کار، فیروز و ایران جفت‌گیری موفق و تولیدمثل موفق داشتند که نشان می‌دهد تکثیر در اسارت امکان‌پذیر است. اما پس از آن، چالش‌های مختلفی وجود داشته است. دلبر به دلیل سن بالا قابلیت زادآوری ندارد و ایران نیز به دلیل جراحی و سزارین، عملاً امکان باروری را از دست داده است. یوزهای ماده جوان هنوز به بلوغ کامل نرسیده‌اند و آماده جفت‌گیری نیستند. تنها یوز نر موجود در مرکز نیز بسیار پیر است. بنابراین، هیچ‌گاه شرایط نرمال و مورد نیاز برای زادآوری فراهم نبوده و یکی از دلایل تحقق‌نیافتن اهداف تکثیر نیز همین مسائل است.

با این حساب، آیا به دنبال گرفتن یوز نر از زیستگاه هستید؟

بحث زنده‌گیری یوز، به‌ویژه یوز نر از طبیعت، موضوعی است که باید با بررسی، مطالعه و تصمیم جمعی انجام شود. درباره موضوعاتی از این دست، پس از برگزاری جلسات کارشناسی، تصمیم نهایی در کمیته ملی یوز گرفته می‌شود و قائم به تصمیم یک فرد، اعم از مدیرکل استان و دیگران، نیست. هرچند وجود یک یوز نر جوان که توان باروری بالایی داشته باشد، در مرکز تحقیقات و تکثیر یک ضرورت است، اما در نهایت این تصمیم باید از سوی رأس سازمان و کمیته ملی یوز گرفته شود و اجرای آن نیز متناسب با تصمیم ستاد باشد.

کمبود نیروی انسانی یکی از مهم‌ترین چالش‌های حفاظت از مناطق تحت مدیریت محیط‌زیست است. وضعیت نیروی انسانی در استان سمنان چگونه است و این کمبود چه تأثیری بر حفاظت از یوز و دیگر گونه‌ها دارد؟

مجموعه حفاظتی توران یک میلیون و ۴۵۰ هزار هکتار وسعت دارد و از برخی استان‌های کشور بزرگ‌تر است، اما در این عرصه وسیع که شامل پارک ملی، منطقه حفاظت‌شده، پناهگاه حیات‌وحش و ذخیره‌گاه زیست‌کره است، در هر شبانه‌روز تنها ۱۲ محیط‌بان برای حفاظت فعالیت می‌کنند. طبیعی است که این تعداد نمی‌تواند حفاظت بهینه را فراهم کند.

سه سال پیش شورای عالی محیط‌زیست مصوبه‌ای برای استخدام فوری محیط‌بانان و جبران بخشی از کمبود نیرو داشت، اما این موضوع همچنان معطل مانده و ظرفیت لازم برای جبران کمبود نیرو فراهم نشده است.

این مشکل در تمام مناطق تحت مدیریت استان سمنان، از پارک ملی کویر و توران گرفته تا پرور، تپال، خنار، جنگل ابر و خوش‌ییلاق، وجود دارد. علاوه بر کمبود محیط‌بان، ستاد اداره‌کل نیز با کمبود شدید نیرو مواجه است و پشتیبانی و راهبری لازم برای مناطق تحت مدیریت به اندازه کافی فراهم نیست.

شما در بهمن ۱۴۰۳ از ثبت حضور یوز در پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق خبر دادید؛ موضوعی که پیش از آن کمتر در رسانه‌ها مطرح می‌شد. همان زمان اعلام کردید که قرار است برنامه‌های پایش در این منطقه اجرا شود. این برنامه‌ها به کجا رسید و چه نتایجی داشته است؟

خوش‌ییلاق، با وجود فشارهایی که در سال‌های گذشته بر آن وارد شده، همچنان ظرفیت‌های زیستگاهی خود را حفظ کرده است. به نظر من، با اجرای یک برنامه منسجم و مشارکت مردم برای حفاظت پایدار، می‌توان بخشی از ظرفیت‌های گذشته منطقه را دوباره احیا کرد.

حضور یوز در این منطقه در سال ۱۴۰۳ ثبت شده و همچنان احتمال حضور آن در خوش‌ییلاق وجود دارد. تعدادی دوربین تله‌ای تهیه و در اختیار منطقه قرار داده‌ایم تا پایش ادامه پیدا کند. همچنین موضوع پایش گوشتخواران و طعمه‌های یوز در خوش‌ییلاق در حال بررسی است.

خوش‌ییلاق یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین مناطق کشور و دارای ظرفیت‌های بی‌نظیر است. لازم است سازمان حفاظت محیط‌زیست و جامعه محلی با تعامل و همکاری، به احیای این منطقه کمک کنند تا این منطقه که روزگاری به «سرنگتی ایران» معروف بود، دوباره به روزهای اوج خود نزدیک شود.

سال گذشته خبرنگاران محیط‌زیست از روند فنس‌کشی در محور عباس‌آباد ـ میامی بازدید کردند. اکنون با گذشت حدود یک سال، بخشی از تعهدات وزارت راه همچنان اجرا نشده و بخشی از فنس‌ها نیز در اثر سیلاب آسیب دیده‌اند. چرا ایمن‌سازی این کریدور همچنان به نتیجه نرسیده است؟ چرا فنس‌ها به گونه‌ای طراحی و اجرا نشدند که در برابر سیلاب مقاوم باشند؟ و اکنون زمان‌بندی مشخصی برای تکمیل این پروژه وجود دارد؟

در بخش‌هایی از فنس‌کشی که در گذشته و سال گذشته انجام شده است، نواقصی وجود دارد که باید برطرف شود. در نقاطی که احتمال وقوع سیلاب وجود دارد، فنس باید به‌گونه‌ای اجرا شود که آسیب نبیند. سیلاب اخیر به بخشی از فنس‌ها آسیب زده است. در برخی نقاط نیز برخورد خودروهای سنگین با فنس باعث آسیب شده و گاهی مسیرهای عبور احتمالی یوز در زیر پل‌ها مسدود شده است.

پیش از اجرای پایش اخیر، محیط‌بانان منطقه بخش‌هایی از مسیر را بررسی کردند و نقاط دارای بیشترین نقص، از جمله موارد ناشی از کم‌کاری پیمانکار، مشخص شد. پروژه فنس‌کشی سال گذشته هنوز تحویل قطعی نشده و در مرحله تحویل موقت است. بنابراین، تلاش می‌کنیم نواقص از طریق پیمانکار برطرف شود.

با این حال، ایمن‌سازی جاده صرفاً به فنس‌کشی محدود نمی‌شود. بسته به شرایط هر نقطه، ممکن است فنس، خاکریز، کانال، روشنایی یا محدودیت سرعت لازم باشد. مهم‌تر از همه، باید مسیر عبور یوز با احداث روگذرها و زیرگذرهای استاندارد ایمن شود.

متأسفانه وزارت راه بخشی از فنس‌کشی را که در تعهدش بوده، به‌صورت جزئی آغاز کرده است، اما این پروژه هنوز به سرانجام نرسیده و اگر پیگیری نشود، بعید است بخش باقی‌مانده آن به‌زودی تکمیل شود.

سال گذشته پویش «جاده امن» با استقبال خوبی از سوی داوطلبان همراه شد. برنامه شما برای کاهش تلفات جاده‌ای یوز و ایمن‌سازی این محور، فراتر از برگزاری پویش‌ها و مناسبت‌های مقطعی چیست؟

راهبرد اصلی ایمن‌سازی جاده، اجرای مجموعه‌ای از اقدامات به‌صورت ترکیبی است. یعنی باید فنس‌کشی در نقاط ضروری، احداث خاکریز و کانال، اعمال محدودیت سرعت، ایجاد روشنایی و احداث روگذرها و زیرگذرهای استاندارد، به‌طور هم‌زمان انجام شوند. پایش‌های جاده‌ای که با حضور داوطلبان و همکاری محیط‌بانان در زمان افزایش تردد، مانند تعطیلات نوروز و مناسبت‌های مذهبی، انجام می‌شود، اقدامی موقت و مُسکن است و نمی‌تواند جایگزین ایمن‌سازی کامل جاده شود.

در حدود ۱۰ سال گذشته، در محور عباس‌آباد ـ میامی، دست‌کم ۱۳ یوزپلنگ آسیایی بر اثر تصادف تلف شده‌اند. اقداماتی مانند ایجاد روشنایی، فنس‌کشی و اعمال محدودیت سرعت انجام شده است، اما این اقدامات باید تکمیل شوند. ایمنی واقعی زمانی محقق می‌شود که مسیر عبور یوز نیز با احداث روگذرها و زیرگذرهای استاندارد ایمن شود.

اگر بخواهید مهم‌ترین تهدیدهای امروز یوز آسیایی در استان سمنان را اولویت‌بندی کنید، این تهدیدها چه هستند؟ در میان تصادفات جاده‌ای، کاهش طعمه، خشکسالی، تعارض با دامداران، شتر و توسعه زیرساخت‌ها، کدام‌یک امروز بیشترین خطر را ایجاد کرده‌اند؟

اصلی‌ترین تهدید یوز آسیایی در کل کشور، نه فقط در استان سمنان، کمبود اعتبارات و کمبود شدید نیروی انسانی است. بقای یوز آسیایی در گرو تأمین منابع مالی و نیروی انسانی است و اگر این دو مورد تأمین نشود، در آینده نه‌چندان دور، متأسفانه شاهد انقراض یوز آسیایی خواهیم بود.

پس از کمبود شدید نیروی انسانی و نبود اعتبار کافی برای حل مسائل یوز، مهم‌ترین تهدیدها به‌ترتیب خشکسالی، کاهش طعمه و تصادفات جاده‌ای هستند و پس از آن، شتر و تعارض با دامداران قرار می‌گیرند.

اگر بتوانیم جابه‌جایی طعمه را انجام دهیم و منابع آب را تأمین کنیم، بخشی از مشکلات کاهش می‌یابد و سپس می‌توان با جدیت بیشتری به موضوع شتر پرداخت. البته مسئله شتر هم‌اکنون در دستور کار سازمان و اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان قرار دارد.

یکی از وعده‌های شما اجرای برنامه «گاوبانگی» در جنگل ابر بود. با توجه به کمبود نیرو و محدودیت‌های موجود برای حضور کارشناسان و محیط‌بانان، آیا اجرای این برنامه همچنان در دستور کار قرار دارد؟

گاوبانگی به‌صورت محدود توسط همکاران و نیروهای اجرایی شهرستان شاهرود در جنگل ابر انجام شد. امسال برنامه جدیدی داریم تا از ظرفیت کارشناسان، فعالان محیط‌زیست و محیط‌بانان استان‌های دیگر نیز برای اجرای این برنامه استفاده کنیم.

در حال حاضر چه تعداد پروژه توسط انجمن‌ها و مؤسسه‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی در استان سمنان در حال اجراست؟ این پروژه‌ها در چه مناطقی انجام می‌شوند؟

در استان سمنان، هم در منطقه توران و هم در سطح استان، تشکل‌ها و مؤسسه‌های غیردولتی در حال فعالیت هستند. طرح‌های محیط‌زیستی، برنامه‌های تسهیل‌گری و مطالعات مختلفی در حال اجراست و چندین انجمن نیز در استان فعالیت می‌کنند. با این حال، شاید صحیح نباشد که من نام انجمن‌ها را بیاورم.

با توجه به محدودیت منابع مالی و انسانی، اگر قرار باشد طی دو یا سه سال آینده فقط سه اقدام در استان سمنان انجام شود، آن سه اقدام شامل کدام موارد می‌شوند؟

مهم‌ترین اقدام، تأمین نیروی انسانی به هر شکل ممکن، چه در حوزه اجرا و چه در ستاد و سطح کارشناسی، است. کمبود و در برخی نقاط، نبود نیروی انسانی، یکی از اصلی‌ترین چالش‌های استان سمنان است.

دومین موضوع، تأمین منابع مالی برای حفاظت از یوز آسیایی است. با وجود اینکه بخشی از اعتبارات سازمان به یوز اختصاص می‌یابد، این اعتبارات در مقایسه با حجم چالش‌ها و مسائل موجود کافی نیست. برای بقای یوز آسیایی باید یک عزم جدی و یک حرکت ملی یا ستاد ملی شکل بگیرد.
موضوع سوم، بهبود شرایط کاری محیط‌بانان و نیروهای حفاظتی است. این موضوع شامل ساختمان‌هایی که در اختیار آن‌هاست، تا خودروها و موتورسیکلت‌ها، می‌شود. باید شرایطی فراهم شود که نیروهای حفاظتی برای انجام وظایف خود در مضیقه نباشند.