سعید یوسف‌پور، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، با جمع‌بندی عملکرد این پویش گفت: «خوشبختانه در طول این پنج روز و پس از آن، هیچ‌گونه گزارشی مبنی بر تصادف یا تلفات جاده‌ای یوزپلنگ در محور عباس‌آباد–میامی دریافت نشده است. این موفقیت حاصل تلاش شبانه‌روزی تیم‌های پایش، همکاری مؤثر پلیس راه و رعایت نسبی سرعت مطمئنه از سوی رانندگان بود. اما نباید فراموش کنیم که این یک پیروزی موقتی است و تداوم این شرایط، نیازمند عزمی پایدار و اقدامات ساختاری است.»

یوسف‌پور با ارائه آماری دقیق از جزئیات این طرح افزود: «در این مدت، ۴۷ اکیپ گشت و پایش، در قالب تیم‌های ثابت و سیار، در نقاط حادثه‌خیز محور مستقر شدند و بیش از ۳۲۰۰ کیلومتر گشت‌زنی در جاده و حاشیه آن انجام دادند. همچنین ۴۵۰ دستگاه خودروی عبوری از سوی تیم‌های محیط‌زیست و پلیس راه، مورد تذکر و آموزش چهره‌به‌چهره قرار گرفتند و بروشورهای هشداردهنده در سه پاسگاه پلیس راه توزیع شد. نصب بنرهای هشداردهنده جدید در ۱۲ نقطه از محور و استقرار تابلوهای نمایشگر سرعت در دو نقطه، از دیگر اقداماتی بود که در این ایام به اجرا درآمد.»

او به اهمیت ثبت داده‌های میدانی در رفتارشناسی تردد یوزها اشاره کرد و افزود: «بر اساس این مشاهدات، بیشترین حضور یوزها در ساعات گرگ‌ومیش و اوایل شب ثبت شده است. این داده‌ها به ما کمک می‌کند تا برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای گشت‌های بعدی و زمان‌بندی کاهش سرعت خودروها داشته باشیم. قرار است این داده‌ها در اختیار دانشگاهیان و پژوهشگران حوزه حیات‌وحش قرار گیرد.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، ایجاد شبکه هماهنگ بین‌استانی را از دستاوردهای مهم این پویش دانست و درباره چالش‌های پیشِ‌روی آن گفت: «اولین و مهم‌ترین چالش، کمبود نیروی انسانی متخصص برای پایش مستمر این محور است. جاده عباس‌آباد–میامی، به طول بیش از ۱۲۰ کیلومتر، نیازمند حداقل ۱۰ تیم گشت دائمی است که در حال حاضر با یک‌سوم این تعداد اداره می‌شود. همچنین دوربین‌های کنترل سرعت کافی نیست. با این حال، با پیگیری‌های ملی، موضوع فنس‌کشی حاشیه جاده با دستور مساعد وزیر راه و شهرسازی تأمین مالی شده و در مرحله عقد پیمان است. روشنایی معبر نیز تکمیل شده، اما در نقاط کور، نیازمند تقویت نورپردازی هستیم.»

الگوی موفق همکاری فرابخشی و فناوری‌های نوین

مجید دریکوند، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان خراسان شمالی، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» همکاری بین‌استانی را تجربه‌ای بسیار موفق خواند و گفت: «در اجرای این طرح، نزدیک به ۱۳ استان با اعزام نیروهای انسانی، خودرو، تجهیزات پایش، دوربین‌های دید در شب و سایر امکانات، در کنار اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان حضور یافتند و طی حدود ۱۰ روز، یکی از گسترده‌ترین عملیات‌های مشترک حفاظت از یوزپلنگ آسیایی را رقم زدند. حضور تیم‌های ما در این پویش با هدف ارتقای هماهنگی بین‌استانی و انتقال تجربه‌های میدانی صورت گرفت. علاوه بر نیروهای سازمان، سازمان‌های مردم‌نهاد، رسانه‌ها، مردم محلی و کارشناسان پروژه ملی حفاظت از یوز نیز مشارکت داشتند که الگویی موفق از همکاری دولتی و مردمی است.»

دریکوند با تأکید بر لزوم بازطراحی گذرگاه‌های حیات‌وحش افزود: «ایمن‌سازی جاده‌ها، فنس‌کشی نقاط بحرانی و احداث گذرگاه‌های استاندارد حیات‌وحش بر پایه مطالعات علمی، از مهم‌ترین اقدامات است. متأسفانه زیرگذری که اکنون در این منطقه وجود دارد، بسیار باریک است و معمولاً یوزپلنگ‌ها از آن استفاده نمی‌کنند. بنابراین لازم است زیرگذرهای مناسب‌تر و همچنین روگذرهای استاندارد ساخته شود. استفاده از ظرفیت اپلیکیشن‌های مسیریاب مانند «نشان» و «بلد»، ارسال پیامک هنگام ورود به محدوده زیستگاه و تداوم طرح کاهش سرعت اجباری به ۹۰ کیلومتر در ساعت، از راهکارهای تکمیلی و کم‌هزینه است.»

به گفته این مقام مسئول، یوزپلنگ‌ها برای جابه‌جایی بین زیستگاه‌های توران و میاندشت، ناگزیر از عبور از این محورها هستند. او افزود: «حفاظت از جاده عباس‌آباد–میامی، تنها به استان سمنان محدود نمی‌شود، بلکه امنیت زیستی کل جمعیت یوزپلنگ در فلات مرکزی ایران را تأمین می‌کند. در این پویش، ما موفق شدیم نقشه جدیدی از نقاط پرخطر در مسیرهای منتهی به میاندشت تهیه کنیم و این نقشه در اختیار اداره‌کل راهداری قرار خواهد گرفت تا نسبت به نصب علائم هشداردهنده جدید اقدام شود.»

نجات مستقیم یوزها و توله‌هایشان در تاریکی شب

مهدی زارع خورمیزی، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، درباره ابعاد فنی و عینی این رویداد گفت: «نخستین و مهم‌ترین دستاورد این پویش، که کمتر به آن پرداخته شده، نجات مستقیم چند قلاده یوزپلنگ در طول این پنج شب بود. در نخستین شب پایش، تیم‌های ما با شناسایی به‌موقع و هماهنگی، موفق شدند هلیا و توله‌هایش را که در معرض تهدید جاده‌ای قرار داشتند، از منطقه پرخطر دور کرده و به سمت کریدور امن هدایت کنند. علاوه بر این، دو قلاده یوز دیگر که قصد عبور از جاده اصلی را داشتند، با حضور به‌موقع نیروها و کنترل ترافیک نجات پیدا کردند. در شبی دیگر نیز یک یوز در کنار جاده مشاهده شد که با مداخله سریع تیم‌ها از عبور منحرف شد.»

زارع با ابراز امیدواری نسبت به تغییر رفتار مردم گفت: «ما ۱۰ مورد گزارش مردمی از مشاهده حیات‌وحش در حاشیه جاده دریافت کردیم. مسافرانی که قبلاً بی‌تفاوت عبور می‌کردند، حالا با دیدن سایه‌ای در تاریکی، سرعت را کم کرده و موضوع را به ما گزارش می‌دادند.»

نباید منتظر فاجعه بعدی بمانیم

احمد بحری، محیط‌بان پیشکسوت و مؤسس نذر طبیعت، در این‌باره گفت: «نکته مهم این است که نباید منتظر بمانیم تا دوباره یک یوزپلنگ بر اثر تصادف تلف شود و چند ماه موضوع در فضای مجازی داغ بماند. مسئولان در این شرایط واکنش نشان می‌دهند و بعد همه‌چیز دوباره به فراموشی سپرده می‌شود.»

به گفته او، حفاظت از این زیستگاه باید یک برنامه دائمی باشد، نه واکنشی به حوادث. «انتظار ما از مسئولان این است که ایمن‌سازی این محور را به‌صورت کامل اجرا کنند. به این معنا که کل مسیر فنس‌کشی شود و روگذرها و زیرگذرهای عریض احداث شوند. راهکار پایدار، ایمن‌سازی فیزیکی جاده است، نه حضور دائمی و فرساینده نیروی انسانی در گرما و سرما.»

بحران شدید امکانات در خط مقدم حفاظت

علی نوروزی، معاون اداره حفاظت محیط‌زیست شاهرود، با نگاهی انتقادی به ریشه‌های تهدیدات یوزپلنگ، به موضوع معدن‌کاری پرداخت و گفت: «ورود معادن به حریم زیستگاه‌ها، نه‌تنها امنیت یوزها را به خطر می‌اندازد، بلکه با افزایش تردد کامیون‌ها و ماشین‌آلات سنگین، احتمال برخورد با حیات‌وحش را چندین برابر می‌کند. متأسفانه برخی از این معادن، بدون در نظر گرفتن الزامات محیط‌زیستی فعالیت می‌کنند و ما ناچاریم برای نظارت بر آن‌ها، از همان نیروهای محدود خود استفاده کنیم که این موضوع، فشار کاری مضاعفی بر محیط‌بانان وارد می‌کند.»

نوروزی با ارائه آماری از خلأ شدید نیرو در منطقه اضافه کرد: «زیستگاه یوز در محدوده تحت مدیریت ما حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار وسعت دارد. برای حفاظت بر اساس استانداردهای جهانی، به حدود ۱۵۰ محیط‌بان نیاز است. این در حالی است که در حال حاضر، در هر شیفت کاری تنها ۲ تا ۳ محیط‌بان حضور دارند. محیط‌بانان ما با عشق و تعهد کار می‌کنند، اما این عشق نمی‌تواند جایگزین کمبود نیرو و امکانات شود.»