دگرگونی آرال؛ از چهارمین دریاچه بزرگ جهان تا کانون بحران اقلیمی

دریاچه آرال در مرز قزاقستان و ازبکستان، که روزگاری یکی از پهناورترین پهنه‌های آبی جهان بود، در پی دهه‌ها مدیریت ناکارآمد منابع آب و انحراف رودخانه‌ها برای مصارف کشاورزی غیرصنعتی، به بیابانی از نمک تبدیل شده است. این نابودی اکولوژیک، اکنون فراتر از یک فاجعه محلی، در حال تبدیل شدن به محرک جدید تغییرات اقلیمی در سطح جهانی است.

چگونه یک دریاچه مرده به منبع انتشار دی‌اکسید کربن تبدیل می‌شود؟

دریاچه‌ها در وضعیت طبیعی با ته‌نشین کردن بقایای آلی در رسوبات کف خود، به عنوان «مخزن کربن» عمل می‌کنند. اما با نابودی پوشش آبی و قرار گرفتن رسوبات مرطوب در معرض هوا، فرآیند تجزیه کربن انباشته‌شده آغاز شده و گازهای گلخانه‌ای آزاد می‌شوند.

یافته‌های جدید نشریه علمی Science نشان می‌دهد بستر خشک دریاچه آرال بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۲ حدود ۷۴۸ میلیون تن دی‌اکسید کربن وارد جو کرده است؛ رقمی خیره‌کننده که معادل سه برابر کل انتشار گازهای گلخانه‌ای سالانه کشور اسپانیا برآورد می‌شود.

گردوغبار برخاسته از بستر خشک؛ کاتالیزور انتشار کربن

بر اساس این پژوهش، حدود ۲۰ درصد از کل کربن منتشرشده ناشی از فرسایش بادی و جابه‌جایی ذرات رسوب از بستر خشک دریاچه است. پدیده ریزگردهای نمکی نه تنها تنفس و معیشت جوامع محلی را مختل کرده، بلکه با پراکنده کردن ذرات کربنی در اتمسفر، سرعت گرمایش جهانی را افزایش می‌دهد.

با وجود انتشار ۷۴۸ میلیون تن گاز گلخانه‌ای، تخمین زده می‌شود که همچنان ۶۰۵ میلیون تن دی‌اکسید کربن در لایه‌های عمیق‌تر رسوبات آرال حبس باشد که پتانسیل فعال شدن به عنوان یک «بمب کربنی» جدید را دارند.

تهدیدی جهانی برای دریاچه‌های نیمه‌خشک؛ از ارومیه و خزر تا یوتا

دانشمندان هشدار می‌دهند که این پدیده منحصر به آرال نیست. پهنه‌های آبی بزرگی مانند دریاچه بزرگ نمک یوتا در آمریکا (با انتشار سالانه ۴ میلیون تن دی‌اکسید کربن)، دریای خزر، دریاچه پوپو در بولیوی و تالاب‌های خاورمیانه در مسیری مشابه قرار دارند. نادیده گرفتن سهم دریاچه‌های خشک‌شده در محاسبات بودجه کربنی جهان، یکی از چالش‌های اصلی پیش‌روی کنوانسیون‌های تغییر اقلیم است.

پیشگیری از ادامه خشک شدن این پهنه‌ها، علاوه بر حفظ تنوع زیستی، ارزش اقتصادی بالایی در بازار اعتبارهای کربنی (معادل ۱۸ میلیارد دلار برای آرال) دارد که می‌تواند انگیزه‌ای قوی برای سرمایه‌گذاری بین‌المللی در حوزه مدیریت آب‌های سطحی ایجاد کند.