افزایش جمعیت سگ‌های بلاصاحب در بسیاری از مناطق کشور به یک معضل تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که افزایش حیوان‌گزیدگی و بیماری‌های منتقله از آنها، نگرانی عمیقی در حوزه بهداشت عمومی به وجود آورده است.

تعداد سگ‌های بلاصاحب

آمار دقیق و قابل استنادی از جمعیت سگ‌های بلاصاحب در ایران وجود ندارد و تاکنون هیچ سرشماری ملی برای تعیین تعداد این حیوانات انجام نشده است. مسئولان سازمان دامپزشکی نیز بارها تأکید کرده‌اند که نبود بانک اطلاعاتی جامع، برنامه‌ریزی برای مدیریت جمعیت سگ‌های بلاصاحب و کنترل بیماری‌هایی مانند هاری را با دشواری مواجه کرده است.

با این حال، در سال‌های اخیر اعداد متفاوتی درباره جمعیت این سگ‌ها مطرح شده است. برخی برآوردها تعداد سگ‌های بلاصاحب در کشور را حدود دو میلیون قلاده اعلام کرده‌اند، اما این تعداد بر پایه سرشماری‌های رسمی نیست. در استان تهران نیز آمارهای منتشرشده اختلاف قابل‌توجهی با یکدیگر دارند؛ به‌گونه‌ای که برخی منابع از حدود ۴۰۰ هزار قلاده سگ بلاصاحب در این استان سخن گفته‌اند، در حالی که برآوردهای دیگر اعداد بسیار بیشتری را ذکر می‌کنند.

نگرانی‌های بهداشتی

افزایش جمعیت حیوانات بلاصاحب در حالی است که به گفته مقام‌های وزارت بهداشت، ۷۵ درصد بیماری‌های نوپدید منشأ حیوانی دارند و از حیوان به انسان منتقل می‌شوند. این در حالی است که سالانه بیش از ۴۰۰ هزار مورد حیوان‌گزیدگی در کشور رخ می‌دهد.

«قباد مرادی»، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، روز دوشنبه ۲۹ فروردین‌ماه اظهار کرد: «سال گذشته حدود ۴۴۰ هزار مورد حیوان‌گزیدگی و ۲۰ مورد مرگ ناشی از هاری در کشور ثبت شد که نشان‌دهنده بار سنگین این بیماری بر نظام سلامت است.»

به گفته او، حدود ۶۰ درصد حیوان‌گزیدگی‌ها توسط سگ و ۳۸ درصد توسط گربه رخ می‌دهد: «هدف جهانی حذف مرگ ناشی از هاری منتقل‌شده از سگ تا سال ۲۰۳۰ تعیین شده است، اما تحقق این هدف نیازمند اقدامات جدی‌تر در حوزه پیشگیری و کنترل است.»

مرادی ادامه داد: «برخی افراد نسبت به مطرح شدن مواردی مانند عقیم‌سازی سگ‌های ولگرد انتقادهایی وارد می‌کنند، اما آنها نمی‌دانند که مخالفتشان می‌تواند چه پیامدهایی داشته باشد. تعداد ۴۴۰ هزار حیوان‌گزیدگی و ۲۰ مورد مرگ ناشی از هاری بسیار زیاد است و بار اقتصادی بسیار زیادی به وجود می‌آورد.»

مرادی با بیان اینکه افزایش موارد حیوان‌گزیدگی را تجربه می‌کنیم، توضیح داد: «۱۰ سال پیش، تعداد موارد سالانه حیوان‌گزیدگی حدود ۱۰۰ هزار مورد بود که در سال گذشته به ۴۴۰ هزار مورد رسید. موارد حیوان‌گزیدگی در استان‌های شمالی کشور بسیار زیاد است و باید در کانون توجه قرار گیرد. چهار مورد از ۲۰ مورد هاری سال گذشته مربوط به مازندران است. متأسفانه، هشت مورد از موارد هاری مربوط به افراد کمتر از ۲۰ سال است؛ بنابراین باید به کودکان آموزش دهیم که سگ‌ها را اذیت نکنند.»

او تأکید کرد: «قوانین نگهداری از سگ‌ها باید سخت‌گیرانه باشد. تمام کشورهای پیشرفته در حوزه نگهداری از سگ‌های خانگی قوانین سخت‌گیرانه دارند؛ به‌طور مثال، درباره استفاده از قلاده برای سگ‌ها و واکسیناسیون آنها قوانینی دارند. این قوانین سخت‌گیرانه باید در کشور اجرا شود.»

این مقام وزارت بهداشت یادآور شد: «کشورها باید تا سال ۲۰۳۰ به هدف حذف هاری از سگ برسند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که کشورهای آفریقایی و آسیای جنوب شرقی بیشتر با بیماری هاری درگیر هستند. اگر خواهان دستیابی به هدف حذف هاری تا سال ۲۰۳۰ هستیم، باید بسیار تلاش کنیم.»
آمارهای وزارت بهداشت از میزان حیوان‌گزیدگی ناشی از سگ‌ها در حالی است که سازمان دامپزشکی بیش از ۹۵ درصد حیوان‌گزیدگی‌ها را ناشی از سگ‌ها اعلام کرده است.

حادثه در سنندج

آمارهای حیوان‌گزیدگی در استان‌های کشور متفاوت است. به‌عنوان مثال، سال گذشته بیش از دو هزار و ۴۰۰ مورد حیوان‌گزیدگی ناشی از سگ‌های بلاصاحب در استان کهگیلویه‌وبویراحمد ثبت شد. این در حالی است که در استان کردستان، در همین بازه زمانی، چهار هزار و ۱۵۷ مورد حیوان‌گزیدگی رخ داده است که نسبت به سال گذشته ۲۵۰ مورد افزایش یافته است.

استان کردستان یکی از استان‌هایی است که بیشترین تعداد حیوان‌گزیدگی ناشی از سگ‌های ولگرد را دارد. به همین دلیل، مقام‌های بهداشتی این استان نسبت به این وضعیت ابراز نگرانی کرده‌اند.

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایسنا، «خالد رحمانی»، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، خردادماه امسال نسبت به افزایش جمعیت سگ‌های ولگرد در سنندج و تهدید سلامت شهروندان هشدار داد و خواستار اقدام جدی شهرداری‌ها برای جمع‌آوری و عقیم‌سازی این حیوانات شد.

او همچنین گفت: «وظیفه جمع‌آوری سگ‌های بلاصاحب در محدوده شهری بر عهده شهرداری‌هاست و انتظار می‌رود اقدامات عملی و مؤثری در زمینه جمع‌آوری و عقیم‌سازی این حیوانات انجام شود.»

یک ماه پس از این ابراز نگرانی، دو حادثه دردناک ناشی از حمله سگ‌های بلاصاحب در این استان ثبت شد. شامگاه دوشنبه ۲۹ تیرماه، حمله سگ‌های ولگرد به کودکی سه‌ساله در سنندج، مرگ این کودک را در پی داشت. چند روز قبل نیز در حادثه‌ای مشابه در همین شهر، دختری ۱۲ ساله به دلیل جراحات ناشی از حمله سگ‌های بلاصاحب راهی بیمارستان شد. رخ دادن این دو حادثه موجب شد دادگستری کردستان برای دو تن از مدیران شهرداری سنندج پرونده تشکیل دهد و با صدور قرار بازداشت، آنها را راهی زندان کند. صدور این قرار بدین معناست که شهرداری در ساماندهی این حیوانات تعلل کرده است.

افزایش جمعیت سگ‌های بلاصاحب در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های مهم مدیریت شهری و بهداشت عمومی در ایران تبدیل شده است؛ موضوعی که کارشناسان معتقدند ریشه آن در مجموعه‌ای از عوامل انسانی، مدیریتی و زیست‌محیطی قرار دارد و بدون اجرای یک برنامه جامع، امکان کنترل پایدار آن وجود ندارد.

رهاسازی سگ‌های خانگی یکی از مهم‌ترین دلایل افزایش جمعیت سگ‌های بلاصاحب است. بسیاری از این حیوانات پس از تغییر شرایط اقتصادی یا ناتوانی صاحبانشان در نگهداری، در حاشیه شهرها و روستاها رها می‌شوند و به جمعیت سگ‌های بدون صاحب می‌پیوندند.

عامل مهم دیگر، تکثیر کنترل‌نشده این حیوانات است. در شرایطی که برنامه‌های عقیم‌سازی به‌صورت فراگیر اجرا نمی‌شود، سگ‌های بلاصاحب با نرخ بالایی زاد و ولد می‌کنند و جمعیت آنها در مدت کوتاهی افزایش می‌یابد.

دسترسی آسان سگ‌ها به منابع غذایی، از دیگر دلایل رشد این جمعیت است. وجود زباله‌های شهری، پسماند رستوران‌ها، مراکز دفن زباله و ضایعات کشتارگاه‌ها، غذای مورد نیاز این حیوانات را تأمین می‌کند و احتمال بقا و تولیدمثل آنها را افزایش می‌دهد.

نبود یک برنامه منسجم برای مدیریت جمعیت سگ‌های بلاصاحب نیز از دیگر چالش‌های مطرح‌شده است. به باور کارشناسان، اجرای محدود یا ناهماهنگ برنامه‌های عقیم‌سازی، واکسیناسیون، ثبت و شناسایی سگ‌های صاحب‌دار و مدیریت پناهگاه‌ها، مانع از کنترل مؤثر این پدیده شده است.

در کنار این موارد، رهاسازی سگ‌ها در مناطق مختلف به‌جای مدیریت اصولی آنها و همچنین افزایش نگهداری از سگ‌های خانگی بدون نظارت کافی، از دیگر عواملی است که به گسترش این معضل دامن زده است.

مدیریت پایدار جمعیت سگ‌های بلاصاحب تنها با اجرای مجموعه‌ای از اقدامات، از جمله عقیم‌سازی گسترده، مدیریت اصولی پسماند، جلوگیری از رهاسازی حیوانات، ثبت و کنترل سگ‌های صاحب‌دار و فرهنگ‌سازی عمومی امکان‌پذیر است. اتکا به روش‌هایی مانند جمع‌آوری یا حذف سگ‌ها، به‌تنهایی نمی‌تواند راهکاری مؤثر و پایدار برای کاهش این جمعیت باشد.