حدود ۱۶ پلاک تاریخی سمنان در ماه‌های اخیر، با استناد به ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها تخریب شده‌اند. این ماده به شهرداری اجازه می‌دهد بناهایی را که «خطرآفرین» تشخیص داده می‌شوند، از جمله ساختمان‌های متروکه، محل تجمع معتادان یا بناهایی که احتمال ریزش دارند، پس از طی مراحل قانونی تخریب کند.

روند قانونی این پرونده‌ها معمولاً از شهرداری آغاز می‌شود. شهرداری موضوع را به دادستانی اعلام می‌کند و دادستانی نیز از وزارت میراث‌فرهنگی استعلام می‌گیرد تا مشخص شود بنا در فهرست آثار ملی ثبت شده است یا خیر. اگر پاسخ وزارت میراث‌فرهنگی منفی باشد، دادستانی حکم تخریب را صادر می‌کند و شهرداری آن را اجرا می‌کند.

درباره این ۱۶ پلاک نیز همین روند طی شده است. بناها در فهرست آثار ملی ثبت نشده بودند، اما به گفته فعالان میراث‌فرهنگی، همگی واجد ارزش تاریخی بوده‌اند. بسیاری از آن‌ها متعلق به دوره قاجار هستند و امکان ثبت ملی داشته‌اند، اما این اتفاق هیچ‌گاه رخ نداده است. به همین دلیل، هنگام استعلام، وزارت میراث‌فرهنگی تنها به ثبت‌نشدن بناها استناد کرده و تخریب آن‌ها را بلامانع دانسته است.

نگرانی فعالان میراث‌فرهنگی به همین‌جا ختم نمی‌شود. اکنون حدود ۱۰ پلاک دیگر در بافت تاریخی سمنان با همین شرایط در معرض تخریب قرار دارند و این احتمال وجود دارد که آن‌ها نیز با استناد به ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها از میان بروند.

این نخستین بار نیست که بخشی از میراث تاریخی سمنان تخریب می‌شود. خانه خراسانی در تکیه شترخان، دالان حسینیه بادگیردار ملحی، خانه معماری معاصر رها، حصار دروازه اعلا و گذر تاریخی دروازه اعلا، تنها بخشی از بناها و فضاهایی هستند که در سال‌های اخیر آسیب دیده یا تخریب شده‌اند؛ اتفاقاتی که به گفته فعالان میراث‌فرهنگی، نه واکنش مؤثری از سوی مسئولان استانی در پی داشته و نه مدیران وزارت میراث‌فرهنگی برای جلوگیری از آن اقدام مؤثری انجام داده‌اند.

شهری که تاریخ در کوچه‌هایش جریان دارد

سمنان برای بسیاری از ایرانیان مقصدی ناشناخته است. شهری که کمتر در فهرست سفرها قرار می‌گیرد، اما پیشینه‌ای طولانی و میراثی ارزشمند را در دل خود حفظ کرده است.

«حسین ترحمی»، فعال میراث‌فرهنگی، در گفت‌وگو با «پیام ما» سمنان را یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران توصیف می‌کند: «نام این شهر در برخی نقشه‌های تاریخی به صورت «سمینار» آمده و ریشه آن به واژه «سمین» بازمی‌گردد؛ واژه‌ای که هنوز هم در گویش محلی مردم سمنان شنیده می‌شود.»

به گفته او، هویت تاریخی سمنان تنها در مسجدها، خانه‌ها یا بناهای شاخص آن خلاصه نمی‌شود. ساختار شهرسازی، شیوه شکل‌گیری محله‌ها و حتی نظام سنتی تقسیم آب نیز بخشی از میراث این شهر است؛ میراثی که طی قرن‌ها شکل گرفته و هنوز نشانه‌های آن در بافت شهر دیده می‌شود.
سمنان در اقلیمی خشک شکل گرفته و آب همواره مهم‌ترین مسئله زندگی در آن بوده است. ترحمی توضیح می‌دهد که شهر بر پایه نظامی پیچیده و چندصدساله برای تقسیم آب شکل گرفته است: «منابع تاریخی، از جمله سفرنامه مقدسی در قرن چهارم هجری، از مسجد جامع، بازار و استخرهای آب سمنان یاد کرده‌اند. این نظام آبرسانی هنوز هم در بخش‌هایی از شهر فعال است و آب از طریق مجموعه‌ای از استخرهای تاریخی میان محله‌ها تقسیم می‌شود. نام بسیاری از محله‌های قدیمی نیز از همین استخرها گرفته شده است و کشاورزان همچنان از این شیوه سنتی برای توزیع آب استفاده می‌کنند. این نظام، به باور من، نمونه‌ای کم‌نظیر از دانش بومی مدیریت آب در مناطق کویری است و به‌تنهایی ارزش حفاظت و مطالعه دارد.»
ترحمی بخش دیگری از هویت سمنان را در ساختار دفاعی آن می‌داند: «هر یک از محله‌های تاریخی شهر در گذشته قلعه، برج یا حصاری مستقل داشته و همین عناصر کالبد تاریخی سمنان را شکل داده‌اند. با این حال، بسیاری از این آثار تاکنون در فهرست آثار ملی ثبت نشده‌اند و همین خلأ قانونی، راه را برای تخریب آن‌ها باز کرده است. قلعه‌ها، برج‌ها و حصارهایی که در محدوده خیابان شیخ‌الدوله و برخی محله‌های قدیمی قرار دارند، با وجود ارزش تاریخی، بدون حفاظت مؤثر رها شده‌اند و هر روز بیش از گذشته در معرض نابودی قرار می‌گیرند.»

حصار سمنان ثبت نشد و تخریب شد

در سال‌های گذشته بخشی از حصار تاریخی سمنان نیز تخریب شد؛ حصاری که در عرصه تاریخی شهر قرار داشت، اما از میان رفت.
«مریم نوروزی»، کارشناس باستان‌شناسی انجمن افرا، به «پیام ما» می‌گوید: «بخشی از این حصار در جریان اجرای یک پروژه ساختمانی و احداث مجتمع مسکونی تخریب شد؛ در حالی که این محدوده در عرصه تاریخی شهر قرار داشت.»

او یادآوری می‌کند اطلاعات مربوط به این آثار پیش‌تر در کتابی که اداره‌کل میراث‌فرهنگی منتشر کرده، ثبت و معرفی شده بود، اما این شناخت هیچ‌گاه به ثبت ملی و در نتیجه حفاظت قانونی منجر نشد.

به گفته نوروزی، وقتی اثری ثبت نمی‌شود، امکان برخورد قانونی با تخریب آن نیز بسیار محدود خواهد بود و میراث‌فرهنگی ابزار مؤثری برای جلوگیری از مداخلات عمرانی در اختیار ندارد.

او ثبت آثار تاریخی را نخستین گام برای حفاظت از میراث‌فرهنگی معرفی می‌کند: «اگر این بناها ثبت شده بودند، امکان استفاده از اعتبارات بازآفرینی شهری و دیگر منابع مالی برای مرمت و احیای آن‌ها نیز فراهم می‌شد. اکنون اما بسیاری از محله‌های ارزشمند سمنان، از جمله برج حصار و گذرهای تاریخی اطراف آن، بدون ثبت و بدون برنامه حفاظتی رها شده‌اند و هر روز بخشی از هویت تاریخی شهر را از دست می‌دهند. متأسفانه پس از تخریب، بازسازی آن تقریباً ناممکن است.»

نوروزی یکی دیگر از مشکلات حفاظت از بافت تاریخی سمنان را فاصله میان دستگاه‌های اجرایی و مراکز علمی می‌داند: «دانشگاه سمنان در رشته‌های معماری، شهرسازی و مرمت ظرفیت علمی قابل‌توجهی دارد و دانشجویان هر سال پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌های متعددی انجام می‌دهند، اما میراث‌فرهنگی از این ظرفیت استفاده نمی‌کند.» به اعتقاد او، اگر این توان علمی در خدمت مستندسازی، آسیب‌شناسی و مطالعه بافت تاریخی قرار گیرد، هم دانشجویان با میراث شهر آشنا می‌شوند و هم مدیریت شهری می‌تواند از نتایج این پژوهش‌ها برای حفاظت و مرمت آثار تاریخی بهره ببرد.

چرا میراث‌فرهنگی مجوز تخریب صادر می‌کند؟

«حسین سالار»، از بنیاد همیاری، با اشاره به وضعیت خانه‌های تاریخی دروازه چوب‌مسجد سمنان در خیابان حافظ، کوچه نیک‌سرشت، پرسشی را مطرح می‌کند که به گفته او هنوز پاسخی برای آن وجود ندارد: «چرا وزارت میراث‌فرهنگی در صورت‌جلسه مشترک با شهرداری و دادستانی، این خانه‌ها را غیرتاریخی اعلام کرده و مجوز تخریب آن‌ها را صادر کرده است؟» او معتقد است باید روشن شود مسئولیت این تصمیم و پیامدهای آن بر عهده کدام نهاد است.

او همچنین به وضعیت گذرهای تاریخی اطراف مسجد جامع، از جمله گذر «سکت‌العباد»، اشاره می‌کند و می‌گوید: «با وجود اجرای طرح ساماندهی امامزاده یحیی، این گذرهای تاریخی همچنان مرمت نشده‌اند.» از نگاه او، این پرسش همچنان پابرجاست که چرا شهرداری، وزارت میراث‌فرهنگی و وزارت راه و شهرسازی در قالب این طرح، برنامه‌ای برای احیا و مرمت این بخش‌های ارزشمند بافت تاریخی نداشته‌اند.