آغاز ساخت تصفیه‌خانه فاضلاب شهر اردبیل هم‌زمان با آغاز پروژه راه‌آهن اردبیل ـ میانه بود. اکنون، پس از ۲۱ سال، راه‌آهن اردبیل ـ میانه با ۶۲ تونل و بلندترین پل‌ها به بهره‌برداری رسیده، اما پروژه تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل همچنان نیمه‌تمام مانده است.

اتمام پروژه تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل از آن جهت اهمیت دارد که پساب آن به رودخانه قره‌سو، یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان، وارد می‌شود؛ رودخانه‌ای که روزگاری زیستگاه ماهیان، پرندگان و دیگر آبزیان بود و مردم منطقه از آب زلال آن برای صید ماهی و تولید محصولات کشاورزی و تأمین معاش خود بهره می‌بردند.

اوضاع زمانی بحرانی‌تر شد که تصفیه‌خانه فاضلاب شهر اردبیل در نزدیکی این رودخانه به‌صورت نیمه‌کاره افتتاح شد و خروجی آن بدون تصفیه کامل وارد قره‌سو شد. تصفیه‌خانه‌ای که امروز، پس از ۲۱ سال از آغاز ساخت، تنها با ظرفیت خدمات‌رسانی به ۱۵۰ هزار نفر فعالیت می‌کند، در حالی که جمعیت تحت پوشش آن به‌مراتب بیشتر است.

در عمل، بخش عمده‌ای از فاضلاب شهری بدون هیچ‌گونه تصفیه وارد رودخانه و سپس چرخه کشت و تولید محصولات کشاورزی می‌شود.

علاوه بر این، رواناب‌های ناشی از بارش برف و باران که می‌تواند به تغذیه سفره‌های زیرزمینی کمک کند، به‌دلیل ضعف مدیریت وارد همین شبکه نیمه‌تمام فاضلاب می‌شود و ضمن آلوده شدن، حجم فاضلاب را نیز چند برابر می‌کند.

این فاضلاب، افزون بر آلودگی‌های ذاتی، حاوی انواع مواد شیمیایی خانگی مانند وایتکس، پودرهای شوینده، جرم‌گیرها و سایر ترکیبات مضر است که بدون هیچ‌گونه پالایش وارد رودخانه می‌شود و سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. همین مسئله این پرسش را مطرح می‌کند که آیا شیوع بالای سرطان‌های گوارشی، به‌ویژه سرطان معده، در استان می‌تواند با این آلودگی‌ها ارتباط داشته باشد؟ اگرچه نتایج آزمایش‌های انجام‌شده در این زمینه تاکنون منتشر نشده و پاسخ روشنی درباره ارتباط میان آلودگی محیط‌زیست و آمار سرطان وجود ندارد، اما به گفته «مهران آسایشی»، معاون فنی مرکز بهداشت استان، ۲۰ درصد مرگ‌ومیرهای اردبیل ناشی از سرطان است.

امروز، با گذشت بیش از دو دهه از آغاز اجرای این پروژه، رودخانه قره‌سو به لجنزاری متعفن تبدیل شده و آب آلوده آن به‌صورت نامتعارف برای آبیاری زمین‌های کشاورزی اطراف و مسیر رودخانه استفاده می‌شود؛ زمین‌هایی که مساحت آن‌ها نیز کم نیست.

اسماعیل، از اهالی یکی از روستاهای نزدیک قره‌سو، به افزایش عملکرد مزارعی که با این آب آلوده آبیاری می‌شوند اشاره می‌کند و می‌گوید: «برخی کشاورزان برای مصرف شخصی، بخشی از زمین خود را جدا می‌کنند و آن را با آب سالم آبیاری می‌کنند، اما محصول بخش دیگر که با آب آلوده آبیاری شده، برای فروش عرضه می‌شود.»

او می‌گوید آب‌های آلوده، متعفن و کف‌آلود به‌راحتی و بدون هیچ مانعی به مزارع پمپاژ می‌شود و ادامه می‌دهد: «عمده محصول این منطقه سیب‌زمینی است؛ محصولی که بعداً در بسته‌بندی‌های رنگارنگ چیپس به دست کودکان می‌رسد یا به‌صورت سرخ‌کرده در فست‌فودها و کنار سفره مردم قرار می‌گیرد.»

افزایش سطح نیترات

به گفته دکتر «علی نعمتی»، متخصص تغذیه، آبیاری مزارع با فاضلاب شهری می‌تواند باعث افزایش سطح نیترات در محصولات کشاورزی شود و در درازمدت سلامت مردم را تهدید کند؛ موضوعی که ضرورت تکمیل هرچه سریع‌تر این پروژه را دوچندان می‌کند.

مشکل اصلی، تخصیص‌نیافتن به‌موقع اعتبارات است؛ اعتباراتی که با وجود تورم، ارزش آن‌ها از سالی به سال دیگر کاهش می‌یابد و همین مسئله سبب می‌شود پروژه‌ای که باید در مدت‌زمان مشخص به پایان برسد، سال‌ها در مسیر اجرا متوقف بماند.

اردیبهشت سال گذشته، پس از راه‌اندازی کارزار «نجات قره‌سو»، اعلام شد ۵۰۰ میلیارد تومان از محل ماده ۵۶ با عاملیت بانک ملی برای اجرای پروژه تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل تصویب شده و برای اتمام آن تا شهریور ۱۴۰۴ ضرب‌الاجل تعیین شده است. عباس‌زاده، معاون امور فاضلاب شرکت آب و فاضلاب استان، نیز این موضوع را تأیید کرد، اما نه‌تنها تا شهریور سال گذشته، بلکه تا امروز نیز حتی یک ریال از این تسهیلات به پروژه تزریق نشده و تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل همچنان در پیچ‌وخم تأمین اعتبار، بدون کارایی لازم، بلاتکلیف مانده است.

تأخیر در پرداخت اعتبارات

«مهدی مرادجو»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان اردبیل، می‌گوید: «تصفیه‌خانه در حال حاضر تنها برای ۳۵ درصد جمعیت شهری خدمات ارائه می‌کند و برای پوشش کامل شهر، تکمیل طرح ارتقا و توسعه تصفیه‌خانه ضروری است. امیدواریم با تأمین اعتبار از منابع مختلف و همراهی پیمانکار، بتوانیم بخش‌های مختلف این پروژه را به بهره‌برداری برسانیم.»

مرادجو ظرفیت فعلی تصفیه‌خانه را ۲۴ هزار مترمکعب در شبانه‌روز اعلام می‌کند و می‌افزاید: «اجرای مدول جدید این تصفیه‌خانه در زمینی به وسعت ۱۲۰ هکتار، همراه با خرید تجهیزات و دستگاه‌های موردنیاز، در اولویت قرار دارد.»

اعتبار فوری

معاون امور فاضلاب شرکت آب و فاضلاب استان اردبیل نیز با انتقاد از تحقق‌نیافتن اعتبارات مصوب و همکاری‌نکردن بانک‌های عامل در پرداخت تسهیلات می‌گوید: «برای تکمیل بخش توسعه تصفیه‌خانه فاضلاب اردبیل تنها ۲۰۰ میلیارد تومان اعتبار فوری نیاز است. در صورت تأمین این مبلغ، این بخش تا پایان سال به بهره‌برداری می‌رسد.»

او درباره علت پرداخت‌نشدن تسهیلات ۵۰۰ میلیارد تومانی، با وجود تصویب آن، می‌گوید: «بانک‌ها احتمالاً به دلیل نداشتن صرفه اقتصادی، همکاری لازم را در پرداخت تسهیلات ندارند. از سوی دیگر، اعتبار مصوب پروژه از محل پیوست یک قانون بودجه نیز از ۱۷۰ میلیارد تومان در سال گذشته به ۱۰۶ میلیارد تومان در سال جاری کاهش یافته است؛ کاهشی که با نرخ تورم موجود هیچ تناسبی ندارد.»

آبیاری نامتعارف

اعتبارات سفر رئیس‌جمهوری، مسعود پزشکیان، به اردبیل نیز روزنه امیدی برای تکمیل این پروژه پس از ۲۱ سال بود، اما به گفته مسئولان، از ۴۵۰ میلیارد تومان اعتبار مصوب این سفر نیز تاکنون مبلغی برای تصفیه‌خانه اردبیل پرداخت نشده است و تهدید سلامت مردم همچنان ادامه دارد.

کارشناسان تأکید می‌کنند چنین پسابی فقط برای آبیاری درختان غیرمثمر قابل استفاده است؛ موضوعی که نیازمند نظارت جدی سازمان جهاد کشاورزی است.
با این حال، به نظر می‌رسد تمرکز سازمان جهاد کشاورزی بیشتر بر ارائه آمار تولید و ثبت رکوردهای کشاورزی استان است و از کشت محصولات خوراکی در زمین‌های اطراف این آب‌های آلوده جلوگیری مؤثری نمی‌شود.

به گفته معاون امور فاضلاب شرکت آب و فاضلاب استان، بخش ارتقای پروژه اکنون ۷۸ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و تنها با تزریق ۲۰۰ میلیارد تومان اعتبار به پایان می‌رسد. بخش توسعه نیز ۳۷ درصد پیشرفت دارد. در این بخش، سامانه پیشرفته SBR در دو لاگون برای جمعیتی حدود ۸۳۰ هزار نفر و با ظرفیت ۱۶۷ هزار مترمکعب در شبانه‌روز اجرا می‌شود.
عباس‌زاده همچنین از خرید تجهیزات ۱۰۰ میلیارد تومانی از محل اعتبارات سال گذشته خبر می‌دهد و می‌گوید این تجهیزات هنوز در گمرک است و به محل اجرای پروژه منتقل نشده است.

تسهیلات کجاست؟

«صدیف بدری»، نماینده مردم اردبیل، نیر، نمین و سرعین در مجلس شورای اسلامی، با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای توسعه زیرساخت‌های فاضلاب استان، می‌گوید: «حدود یک سال پیش، پس از اخذ مجوزهای لازم از سازمان برنامه و بودجه و با پیگیری‌های مستمر، موفق شدیم ۵۰۰ میلیارد تومان تسهیلات از محل بانک ملی برای اجرای پروژه‌های فاضلاب جذب کنیم، اما روند تأمین این اعتبار به دلیل مسائل مرتبط با ادغام بانک آینده با تأخیر مواجه شد و در نهایت مقرر شد این تسهیلات در سال جاری پرداخت شود.»
او ادامه می‌دهد: «همچنین با رایزنی با معاون سازمان برنامه و بودجه، برای سال جاری ۵۵۰ میلیارد تومان اعتبار از محل پیوست (۱) قانون بودجه پیش‌بینی و اضافه شد که مجموع اعتبارات پیش‌بینی‌شده برای پروژه‌های فاضلاب را به حدود یک‌هزار و ۵۰ میلیارد تومان رساند.»

نماینده مردم اردبیل، نیر، نمین و سرعین در مجلس، با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای پروژه‌ها، از مدیران شرکت آب و فاضلاب استان خواست با به‌کارگیری پیمانکاران متعدد، روند اجرای طرح‌های فاضلاب را سرعت ببخشند.

او همچنین از اختصاص ۳۰ میلیارد تومان اعتبار از سوی وزارت راه و شهرسازی، در قالب طرح بازآفرینی شهری، خبر می‌دهد و می‌گوید: «این اعتبار برای اجرای شبکه فاضلاب در محله‌های کم‌برخوردار هزینه می‌شود.»

این در حالی است که به گفته عباس‌زاده، معاون امور فاضلاب شرکت آب و فاضلاب استان اردبیل، از محل پیوست (۱) قانون بودجه تنها ۱۰۶ میلیارد تومان به این پروژه ابلاغ شده است. او می‌گوید: «در سال ۱۳۹۹ نیز برای این تصفیه‌خانه، از محل ماده ۵۶ و با عاملیت بانک ملت، ۱۱۰ میلیارد تومان در نظر گرفته شده بود، اما پرداخت آن تا سال ۱۴۰۳ به تعویق افتاد؛ در نتیجه، ارزش واقعی این اعتبار به‌دلیل تورم به حدود ۳۰ میلیارد تومان کاهش یافت.»

با این توصیف، ۵۰۰ میلیارد تومان تسهیلاتی که سال گذشته تصویب شد نیز، با تورم موجود، بخش قابل‌توجهی از ارزش خود را از دست داده است.

مطالبه مردم اردبیل

اینکه چرا آغاز و پایان پروژه‌های عمرانی استان اردبیل تا این اندازه طولانی می‌شود و چرا اعتبارات مصوب در زمان مقرر تخصیص نمی‌یابد، پرسشی است که افکار عمومی همچنان به دنبال پاسخی روشن برای آن هستند.

در هر صورت، مطالبه اصلی مردم اردبیل، تکمیل هرچه سریع‌تر پروژه تصفیه‌خانه فاضلاب این شهر است؛ پروژه‌ای که ادامه تأخیر در اجرای آن، سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. انتظار می‌رود با پیگیری نمایندگان استان و مسئولان شرکت آب و فاضلاب، تأمین اعتبار و تکمیل این طرح ملی هرچه زودتر محقق شود.