آیا تا به حال در ماه‌های پاییز و زمستان به دریاچه چیتگر تهران سر زده‌اید؟ اگر پاسخ‌تان مثبت است، آیا حجم انبوه پرندگان عموماً سفیدرنگی توجه‌تان را جلب کرده که در دسته‌های بزرگ اطراف آب می‌چرخند، گاهی حسابی پرسروصدا می‌شوند و در آب شیرجه می‌زنند؟ اگر نه در آنجا، در بندر انزلی چطور؟ یا در هر بندر و اسکله دیگری یا حتی در سواحل شمال و جنوب؟ شاید هم کتاب «جاناتان مرغ دریایی» نوشته ریچارد باخ را خوانده باشید. پس حالا می‌توانید حدس بزنید که منظورم پرنده‌ای به نام مرغ دریایی است. اما شاید انتظار نداشته باشید بشنوید که در دنیای پرندگان و پرنده‌نگری، آن‌ها را «کاکایی» صدا می‌زنیم.

اگرچه «مرغ دریایی» ترجمه تحت‌اللفظی «Seagull» است، واژه «کاکایی» که ظاهراً از گیلکی وام گرفته شده، اکنون در میان علاقه‌مندان به پرندگان جا افتاده است. گفته می‌شود این نام به صدای خنده‌مانند این پرندگان اشاره دارد؛ صدایی شبیه «کاکاکا».
اما داستان به همین‌جا ختم نمی‌شود. با اینکه در نگاه اول همه این پرندگان شبیه یکدیگر به نظر می‌رسند، تنوع بسیار زیادی دارند و ممکن است در یک گروه بزرگ، چند گونه مختلف حضور داشته باشند. اتفاقاً همین شباهت زیاد، کاکایی‌ها را به یکی از چالش‌برانگیزترین گروه‌های پرندگان برای شناسایی تبدیل کرده است.

با کمی دقت، احتمالاً می‌توانید کاکایی‌ها را براساس جثه در دو دسته کوچک و بزرگ قرار دهید. اگر بتوانید جزئیات بیشتری را ببینید، متوجه می‌شوید که رنگ منقار و پاها، حلقه دور چشم، رنگ سر و رنگ و طرح روی بال‌ها در گونه‌های مختلف کاکایی تفاوت دارد.

ازآنجاکه هدف اصلی این یادداشت، کنجکاو کردن شما درباره پرندگان اطراف‌تان است، در میان کاکایی‌ها سراغ «کاکایی سرسیاه کوچک» می‌رویم؛ پرنده‌ای که در مقایسه با بسیاری از کاکایی‌های دیگر، بیشتر و آسان‌تر در نزدیکی محیط‌های شهری و محل زندگی انسان‌ها دیده می‌شود. این کاکایی جثه نسبتاً کوچکی دارد و تقریباً در تمام طول سال در نقاط مختلف ایران دیده می‌شود، هرچند شمار آن در زمستان به‌وضوح بیشتر است.

نکته جالب درباره کاکایی سرسیاه کوچک این است که در فصل زادآوری، که تقریباً تمام بهار را دربرمی‌گیرد، ظاهرش با فصل‌های دیگر تفاوت دارد. در بهار، سر این کاکایی، همان‌طور که از نامش پیداست، کاملاً تیره می‌شود؛ هرچند رنگ آن بیشتر قهوه‌ای شکلاتی است تا سیاه. پس از پایان فصل زادآوری، این تیرگی تقریباً به‌طور کامل از بین می‌رود و فقط لکه سیاه کوچکی پشت چشم پرنده باقی می‌ماند. منقار و پاهای این کاکایی نیز در طیفی از نارنجی تا قرمز تیره دیده می‌شود و بال‌هایش خاکستری روشن است.

کاکایی‌ها عموماً از ماهی تغذیه می‌کنند، اما به‌دلیل توانایی زیاد در سازگاری با محیط، رژیم غذایی متنوعی دارند که با محل زندگی آن‌ها تغییر می‌کند. کاکایی‌ها باهوش‌اند و ترس چندانی از انسان‌ها ندارند؛ ویژگی‌ای که گاهی دردسرساز می‌شود. بسیاری از مردم از سر لطف، اما به‌اشتباه، به آن‌ها نان یا پسماند غذایی می‌دهند. این کار نه‌تنها رژیم غذایی کاکایی‌ها را به‌طور نامطلوبی تغییر می‌دهد، بلکه سبب می‌شود این پرندگان برای یافتن غذا بیش‌ازپیش به محیط‌های انسانی نزدیک شوند و حتی رفتارهای تهاجمی نشان دهند.