اجلاس پیش‌رو برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. ثبت جهانی الموت، علاوه بر تثبیت جایگاه تاریخی و فرهنگی این مجموعه در سطح بین‌المللی، می‌تواند حساسیت جهانی نسبت به ضرورت حفاظت از آن را افزایش دهد؛ موضوعی که در شرایط جنگی و هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها درباره آسیب‌دیدن آثار تاریخی کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بااین‌حال، قرارگرفتن یک اثر در فهرست میراث جهانی، به‌تنهایی تضمینی برای مصون‌ماندن آن از حملات نظامی نیست.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) با انتشار جزئیات چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی اعلام کرده است این نشست از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ به میزبانی شهر بوسان در کره‌جنوبی برگزار می‌شود. اعضای کمیته در این اجلاس درباره ثبت ۳۰ پرونده جدید در فهرست میراث جهانی، سه پیشنهاد مربوط به آثار ثبت‌شده و وضعیت حفاظتی ۱۴۷ اثر موجود در این فهرست تصمیم‌گیری می‌کنند.

مرکز میراث جهانی یونسکو نیز با انتشار برنامه و اسناد نهایی این اجلاس، از تکمیل مقدمات برگزاری آن خبر داده است. نمایندگان کشورهای عضو کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی، نهادهای مشورتی، کارشناسان بین‌المللی و سازمان‌های تخصصی در این رویداد که در مرکز نمایشگاه‌ها و همایش‌های «بکسکو» شهر بوسان برگزار می‌شود، حضور دارند.
براساس دستورکار رسمی اجلاس، کمیته میراث جهانی در این دوره ۳۰ پرونده نامزد ثبت جهانی را بررسی می‌کند. همچنین سه پیشنهاد مرتبط با تغییرات یا تصمیم‌های جدید درباره آثار ثبت‌شده پیشین در دستور کار قرار دارد. این پرونده‌ها پس از ارزیابی فنی نهادهای مشورتی یونسکو، از جمله شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و مرکز بین‌المللی مطالعه، حفاظت و مرمت اموال فرهنگی (ایکروم)، برای تصمیم‌گیری نهایی به کمیته ارائه می‌شوند.

ملک الموت از چه پس کوه نهان است

ثبت جهانی الموت می‌تواند توجه جامعه جهانی را بیش‌ازپیش به ضرورت حفاظت از این مجموعه تاریخی جلب کند؛ به‌ویژه اکنون که احتمال آسیب‌دیدن آثار باستانی در حملات نظامی، به یکی از نگرانی‌های جدی کنشگران میراث فرهنگی تبدیل شده است.

«حمیده چوبک»، باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت، به «پیام ما» می‌گوید: «پرونده قلعه الموت در یونسکو، هم از نظر کارشناسی و هم از نظر مدیریتی پذیرفته شده است و احتمال بسیار زیادی دارد که این قلعه ثبت جهانی شود.»

به گفته او، روند بررسی این پرونده در حدود دو سال گذشته با ارزیابی‌های دقیق کارشناسی همراه بوده است: «در این مدت، کارشناسان یونسکو پرونده را از جنبه‌های مختلف بررسی کرده‌اند و نتیجه ارزیابی‌ها نیز مثبت بوده است. به همین دلیل می‌توان با اطمینان بیشتری به نتیجه نهایی امیدوار بود.»

چوبک با اشاره به اهمیت ثبت جهانی این اثر توضیح می‌دهد: «در صورت ثبت، قلعه الموت سی‌امین اثر ایران خواهد بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار می‌گیرد. این اتفاق از نظر فرهنگی و تاریخی اهمیت فراوانی دارد و می‌تواند جایگاه این مجموعه را در سطح بین‌المللی بیش‌ازپیش تثبیت کند.»

او مهم‌ترین ویژگی این مجموعه را جایگاه فرامرزی آن در دوره تاریخی خود می‌داند: «الموت تنها یک قلعه تاریخی نیست، بلکه در دوره‌ای از تاریخ، مرکز حکومتی و سیاسی قلمرویی بود که محدوده آن به ایران امروز محدود نمی‌شد و بخش‌هایی از سرزمین‌های دیگر، از جمله سوریه و عراق، را نیز دربر می‌گرفت. همین گستره نفوذ و جایگاه تاریخی، شهرتی جهانی برای الموت پدید آورده است.»

او ادامه می‌دهد: «همه آثار ثبت جهانی ایران چنین ویژگی‌ای ندارند. تنها بعضی آثار، مانند تخت‌جمشید، از شهرت و تأثیرگذاری جهانی برخوردارند و الموت نیز از این منظر در شمار آثار شاخص قرار می‌گیرد؛ موضوعی که در ارزیابی‌های کارشناسی نیز مورد توجه بوده است.»

چوبک با تأکید بر اینکه ثبت جهانی براساس ارزش‌های میراث فرهنگی انجام می‌شود، می‌گوید: «در این زمینه رقابت میان آثار مطرح نیست، بلکه ارزش‌های برجسته فرهنگی و تاریخی هر اثر اهمیت دارد. پرونده قلعه الموت نیز براساس همین معیارها بررسی شده و ارزش‌های فرهنگی، تاریخی و جهانی آن مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.»

او درباره تأثیر احتمالی شرایط کنونی کشور بر روند بررسی پرونده توضیح می‌دهد: «شرایط کنونی کشور تأثیری بر ارزش‌های فرهنگی و تاریخی اثر ندارد. پرونده براساس ضوابط و معیارهای یونسکو ارزیابی شده است و آنچه اهمیت دارد، جایگاه تاریخی و فرهنگی قلعه الموت و ارزش‌های برجسته آن است.»

دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن، پس از حدود یک‌ربع قرن فعالیت مستمر در قالب طرح‌های بزرگ ملی میراث فرهنگی، برای ثبت در فهرست میراث جهانی نامزد شده‌اند. در این مدت، کاوش‌های باستان‌شناسی، اقدامات حفاظتی و مرمتی و مطالعات میان‌رشته‌ای متعددی در سرزمین الموت انجام شده است.

چوبک می‌گوید: «پرونده برای بررسی به اجلاس چهل‌وهشتم کمیته میراث جهانی ارسال شده و قرار است در این اجلاس درباره ثبت جهانی آن تصمیم‌گیری شود. سال گذشته ارزیابان بین‌المللی از مجموعه بازدید کردند و گزارش‌های کارشناسی مفصلی درباره پرونده تهیه و ارائه شد. اکنون منتظریم پرونده در اجلاس بررسی شود و امیدواریم در صورت نبود مانع، رأی مثبت برای ثبت جهانی آن صادر شود.»

برنامه‌ای برای مدیریت ده‌ساله الموت

به گفته این باستان‌شناس، یکی از بخش‌های اصلی پرونده، برنامه مدیریت مجموعه است: «برای این محوطه، یک برنامه کوتاه‌مدت دوساله و برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت در بازه‌ای ۱۰ساله تعریف شده است که باید به‌تدریج اجرا شوند. بخشی از اقدامات پیش از حضور ارزیاب انجام شد؛ از جمله مستندسازی و سامان‌دهی قلعه، بهسازی راه‌ها با همکاری استانداری و اداره راه، سامان‌دهی روستای گازرخان با همکاری بنیاد مسکن و تأمین آب بازارچه و پارکینگ با همکاری اداره آب. برخی اقدامات حفاظتی نیز اجرا شده است.»

او ادامه می‌دهد: «تکمیل برنامه‌های زیرساختی در قالب تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در دستور کار قرار دارد. این برنامه‌ها ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی، حفاظت و مرمت آثار، ایمن‌سازی و بهبود مسیرهای گردشگری، سامان‌دهی روستاها و تکمیل زیرساخت‌هایی مانند آب، برق و دیگر امکانات موردنیاز مجموعه را دربر می‌گیرد.»

چوبک می‌گوید برای اجرای طرح‌های مصوب، تأمین اعتبار پیش‌بینی شده است: «این اعتبارات در سال مالی ۱۴۰۵ ابلاغ می‌شوند و دولت نیز متعهد شده است برنامه‌ها را به‌تدریج اجرا کند. بخشی از این برنامه‌ها تاکنون انجام شده است و بخش دیگری پس از ابلاغ اعتبارات لازم اجرا می‌شود.»

او درباره ادامه کاوش‌ها توضیح می‌دهد: «درحال‌حاضر، کاوش در قلعه الموت به‌دلیل آغازنشدن سال مالی ۱۴۰۵ و اوج حضور گردشگران و با توجه به مسائل ایمنی شروع نشده است. طبق برنامه پیش‌بینی‌شده، کاوش‌ها از پایان شهریور ادامه پیدا می‌کنند. سال گذشته نخستین فصل کاوش را در قلعه قسطین‌لار انجام دادیم که از نظر علمی اهمیت زیادی داشت. امیدواریم این روند در قلعه الموت و دیگر قلعه‌های این پرونده نیز ادامه پیدا کند.»

این باستان‌شناس تأکید می‌کند که صرف انجام کاوش کافی نیست: «هرگونه کاوش باستان‌شناسی باید هم‌زمان با برنامه‌های حفاظت و مرمت انجام شود؛ زیرا اگر اعتبار لازم برای حفاظت وجود نداشته باشد، کاوش به‌تنهایی نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.»

پرونده‌ای متشکل از هفت قلعه

مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت درباره جزئیات پرونده ثبت جهانی می‌گوید: «این پرونده شامل هفت قلعه است. اصلی‌ترین آنها قلعه الموت، مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی، است. قلعه اصلی دیگر لمسر است که بزرگ‌ترین قلعه این مجموعه محسوب می‌شود. این قلعه محل استقرار نایب‌الحکومه یا جانشین فرمانروای اصلی و اقامتگاه زمستانی بوده است.»

قلعه نویذرشاه نیز یکی دیگر از اجزای این پرونده است. چوبک درباره آن توضیح می‌دهد: «نویذرشاه آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغول‌ها بود. این قلعه مرتفع‌ترین و درعین‌حال صعب‌العبورترین قلعه مجموعه است و به اقدامات زیرساختی و حفاظتی زیادی نیاز دارد.»

قلعه‌های شمس‌کلایه در معلم‌کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین‌لار، دیگر اجزای پرونده‌اند که در کنار سه قلعه اصلی، مجموعه مدیریتی و دفاعی سرزمین یکپارچه الموت را شکل می‌دهند.

چوبک درباره احتمال ثبت جهانی پرونده در اجلاس پیش‌رو می‌گوید: «نمی‌توان نتیجه اجلاس را پیش‌بینی کرد. گزارش کارشناسی ایکوموس تهیه شده است و در اجلاس مطرح می‌شود. در نهایت، اعضای کمیته میراث جهانی براساس گزارش‌های کارشناسی تصمیم می‌گیرند که پرونده را تأیید کنند یا خیر. بنابراین از اکنون نمی‌توان درباره نتیجه آن قطعی سخن گفت؛ هرچند امیدواریم ثبت دژ الموت و استحکامات دفاعی آن به‌عنوان سی‌امین اثر میراث جهانی ایران تحقق پیدا کند.»

او ثبت جهانی الموت را فراتر از ثبت یک بنای تاریخی می‌داند: «این اتفاق فرصتی برای معرفی بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران در سطح بین‌المللی است. ثبت جهانی می‌تواند توجه بیشتری را به اهمیت حفاظت از این میراث ارزشمند جلب و جایگاه آن را در میان آثار شاخص جهان تثبیت کند.»

این باستان‌شناس تأکید می‌کند: «امیدوارم در صحن اجلاس کمیته میراث جهانی، پیام ضرورت حفاظت از این میراث ارزشمند به یونسکو و دیگر کشورهای عضو منتقل شود. ثبت جهانی قلعه الموت می‌تواند مسئولیت بیشتری برای حفاظت از اثر و معرفی شایسته آن در سطح جهانی به همراه داشته باشد. این فرصت همچنین در شناساندن ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی ایران و تأکید بر ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی کشور نقش مهمی دارد.»

الموت در انتظار رأی بوسان

با توجه به اقداماتی که برای تهیه پرونده ثبت جهانی الموت انجام شده و ارزیابی‌های مثبتی که این پرونده دریافت کرده است، مدیران پایگاه به ثبت آن در اجلاس بوسان امید زیادی دارند.

«سعید صفاری»، مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، درباره پرونده ثبت جهانی منظر فرهنگی و تاریخی الموت به «پیام ما» می‌گوید: «این پرونده اکنون در آخرین مرحله قرار دارد و بخش عمده فرایندهای کارشناسی و فنی آن به پایان رسیده است. همه اقدامات لازم برای ارائه پرونده انجام شده و تنها مرحله نهایی، یعنی بررسی و تصمیم‌گیری در نشست کمیته میراث جهانی یونسکو، باقی مانده است.»

او با اشاره به شانس ثبت جهانی این اثر در اجلاس امسال توضیح می‌دهد: «اگر بخواهم براساس روندی که تاکنون طی شده است صحبت کنم، معتقدم حدود ۹۹ درصد مسیر ثبت جهانی الموت پشت‌سر گذاشته شده است. پرونده از نظر محتوایی تکمیل و متن نهایی آن آماده شده است. همه بخش‌هایی که باید پرونده را بررسی می‌کردند، از جمله مشاوران و کارشناسان، آن را مطالعه و تأیید کرده‌اند. اکنون پرونده باید در اجلاس ارائه شود و امیدواریم تصمیم نهایی نیز به ثبت آن در فهرست میراث جهانی منجر شود.»

صفاری در پاسخ به این پرسش که آیا تحولات اخیر منطقه و شرایط ناشی از جنگ می‌تواند بر روند ثبت جهانی الموت تأثیر بگذارد، می‌گوید: «تاکنون همه مراحل پرونده طبق برنامه پیش رفته است و اتفاقی که بتواند روند کارشناسی آن را متوقف کند، رخ نداده است. امیدواریم این شرایط نیز بر مرحله نهایی بررسی پرونده تأثیری نگذارد و اجلاس مطابق برنامه درباره آن تصمیم‌گیری کند.»

مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، تهیه و تکمیل پرونده را دشوارترین مرحله کار می‌داند: «این مرحله به مطالعات گسترده، مستندسازی، تهیه نقشه‌ها، تدوین گزارش‌ها و هماهنگی‌های متعدد نیاز داشت. اکنون آن بخش به پایان رسیده و پرونده آماده ارائه است. امیدواریم نتیجه همه این تلاش‌ها، ثبت جهانی این اثر ارزشمند باشد.»

پیوند تاریخ و طبیعت

صفاری مهم‌ترین ویژگی این پرونده را ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و معماری قلعه الموت می‌داند: «این مجموعه تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه بخشی از یک منظر فرهنگی گسترده به‌شمار می‌آید که در طول قرن‌ها نقشی مهم در تاریخ ایران داشته و به همین دلیل از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.»

او ادامه می‌دهد: «ارزش‌های این مجموعه به معماری یا استحکامات قلعه محدود نمی‌شود. پیوند میان آثار تاریخی، محیط طبیعی و پیشینه فرهنگی منطقه، ویژگی منحصربه‌فردی پدید آورده است که در ارزیابی‌های یونسکو نیز اهمیت زیادی دارد. همین ویژگی‌ها سبب شده است پرونده الموت ظرفیت بالایی برای ثبت جهانی داشته باشد و در میان دیگر پرونده‌های مطرح‌شده، جایگاه قابل‌توجهی پیدا کند.»

او درباره اقدامات انجام‌شده برای تسهیل بازدید گردشگران از قلعه الموت می‌گوید: «در سال‌های گذشته تلاش شده است شرایط دسترسی به مجموعه بهبود پیدا کند. اکنون برای رسیدن به قلعه دو مسیر وجود دارد که یکی از آنها با پلکان سامان‌دهی شده است. در این مدت، اصلاحات و بهسازی‌هایی در مسیرها انجام شده است تا بازدیدکنندگان آسان‌تر و ایمن‌تر از مجموعه بازدید کنند.»

صفاری توضیح می‌دهد موقعیت جغرافیایی قلعه بر فراز ارتفاعات، همواره بخشی از ویژگی‌های این اثر بوده است: «طبیعی است که مسیر دسترسی به قلعه کاملاً هموار نباشد، اما در سال‌های اخیر تلاش شده است امکانات موجود ارتقا پیدا کند و بازدیدکنندگان با امنیت و آسایش بیشتری از مسیر استفاده کنند.»

او با اشاره به تغییرات گسترده مجموعه در سال‌های اخیر می‌گوید: «اگر کسی حدود ۱۵ یا ۱۶ سال پیش از قلعه الموت بازدید کرده باشد، امروز با مجموعه‌ای بسیار متفاوت روبه‌رو می‌شود. از زمان آغاز کاوش‌های باستان‌شناسی تاکنون، اقدامات متعددی در زمینه مرمت، حفاظت، سامان‌دهی و بازسازی بخش‌های مختلف انجام شده و چهره مجموعه نسبت به گذشته تغییرات قابل‌توجهی پیدا کرده است.»

به گفته صفاری، این اقدامات به کاوش‌های باستان‌شناسی محدود نبوده و عملیات حفاظتی و سامان‌دهی نیز در بخش‌های مختلف مجموعه اجرا شده است: «امروز بازدیدکنندگان می‌توانند بخش‌های بیشتری از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی قلعه را مشاهده کنند و تصویر کامل‌تری از اهمیت این اثر به دست آورند.»

مسئول پایگاه ملی قلعه الموت تأکید می‌کند: «بسیار امیدواریم با پایان فرایند بررسی پرونده در اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، نام منظر فرهنگی و تاریخی الموت نیز در فهرست میراث جهانی ثبت شود. این اتفاق می‌تواند گامی مهم در حفاظت، معرفی و شناساندن هرچه بیشتر این میراث ارزشمند در سطح بین‌المللی باشد.»

گرهی که با الموت باز می‌شود

فعالان گردشگری منطقه الموت امیدوارند ثبت جهانی این مجموعه، در صورت برقراری آرامش و پایان جنگ، به رونق گردشگری منطقه کمک کند.
«ابراهیم میرزایی»، کارشناس میراث فرهنگی و فعال گردشگری در منطقه الموت، به «پیام ما» می‌گوید: «قلعه الموت امسال ثبت جهانی می‌شود. این اتفاق می‌تواند پس از پایدارشدن شرایط کشور و پایان جنگ، گردشگری منطقه را رونق دهد.» او الموت را منطقه‌ای منحصربه‌فرد و قلعه آن را اثری با تاریخی خاص و جذاب توصیف می‌کند: «این منطقه آب‌وهوایی چهارفصل دارد و از گذشته به‌دلیل قلعه‌ها، حسن صباح و اسماعیلیان شناخته شده است. گیاهان دارویی خاصی نیز در این منطقه کشت می‌شوند که دانش مربوط به شیوه کاشت و خواص آنها طی قرن‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شده است.»

میرزایی با اشاره به بهسازی زیرساخت‌های دسترسی به الموت می‌گوید: «جاده قدیم الموت پیچ‌های زیادی داشت، اما مسیر جدید هم دسترسی راحت‌تری دارد و هم زمان سفر از تهران به الموت را کاهش داده است.»

او درباره داستان‌ها و روایت‌های مربوط به حضور حسن صباح در الموت توضیح می‌دهد: «قلعه الموت و شماری از قلعه‌ها و استحکامات اطراف آن را حسن صباح خریداری کرد و آنها را به‌زور تصرف نکرد. این قلعه پیش از دوران حسن صباح نیز وجود داشت و بنایی نبود که در همان دوره ساخته شده باشد. قلعه بر یک استحکام طبیعی شکل گرفته بود و پیش از ورود حسن صباح نیز مالک داشت.»

او ادامه می‌دهد: «حسن صباح قلعه را خرید و پس از آن، الموت به پایگاه اصلی فعالیت‌های او تبدیل شد. بنابراین تاریخ این بنا به دوره پیش از حضور حسن صباح بازمی‌گردد و نباید آن را تنها به دوره او محدود کرد.»

این فعال گردشگری با اشاره به اهمیت تاریخی مجموعه الموت می‌افزاید: «در این منطقه تنها یک قلعه وجود ندارد، بلکه مجموعه‌ای از قلعه‌ها و استحکامات تاریخی در آن قرار گرفته‌اند که هرکدام بخشی از تاریخ منطقه را روایت می‌کنند. بااین‌حال، قلعه اصلی الموت مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بنای این مجموعه به‌شمار می‌رود و بیشترین مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی نیز در همین بخش انجام شده است.»

پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته» که در اجلاس یونسکو بررسی می‌شود، پرونده‌ای زنجیره‌ای است که مجموعه‌ای از قلعه‌ها و استحکامات تاریخی البرز را دربر می‌گیرد. این آثار از نمونه‌های برجسته معماری دفاعی کوهستانی، مدیریت منابع آب، سازگاری انسان با محیط طبیعی و سازمان اجتماعی در سده‌های میانی به‌شمار می‌روند.

این پرونده، روایتی مستند از یکی از مهم‌ترین سنت‌های فرهنگی و نظام‌های استقرار در تاریخ ایران ارائه می‌کند؛ مجموعه‌ای که در تعامل هوشمندانه با طبیعت کوهستانی البرز شکل گرفته و نشان‌دهنده دانش مهندسی، مدیریت سرزمین، سازمان دفاعی و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی در دوره‌های تاریخی است.

پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته» حاصل سال‌ها پژوهش، مستندسازی، مطالعات تطبیقی، کاوش‌های باستان‌شناسی، برنامه‌ریزی حفاظتی و همکاری گسترده میان متخصصان و مدیران میراث فرهنگی کشور است؛ فرایندی که با رعایت ضوابط کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی، می‌کوشد ارزش برجسته جهانی این مجموعه را براساس معیارهای علمی و استانداردهای بین‌المللی تبیین کند.اجلاس پیش‌رو برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. ثبت جهانی الموت، علاوه بر تثبیت جایگاه تاریخی و فرهنگی این مجموعه در سطح بین‌المللی، می‌تواند حساسیت جهانی نسبت به ضرورت حفاظت از آن را افزایش دهد؛ موضوعی که در شرایط جنگی و هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها درباره آسیب‌دیدن آثار تاریخی کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بااین‌حال، قرارگرفتن یک اثر در فهرست میراث جهانی، به‌تنهایی تضمینی برای مصون‌ماندن آن از حملات نظامی نیست.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) با انتشار جزئیات چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی اعلام کرده است این نشست از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ به میزبانی شهر بوسان در کره‌جنوبی برگزار می‌شود. اعضای کمیته در این اجلاس درباره ثبت ۳۰ پرونده جدید در فهرست میراث جهانی، سه پیشنهاد مربوط به آثار ثبت‌شده و وضعیت حفاظتی ۱۴۷ اثر موجود در این فهرست تصمیم‌گیری می‌کنند.

مرکز میراث جهانی یونسکو نیز با انتشار برنامه و اسناد نهایی این اجلاس، از تکمیل مقدمات برگزاری آن خبر داده است. نمایندگان کشورهای عضو کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی، نهادهای مشورتی، کارشناسان بین‌المللی و سازمان‌های تخصصی در این رویداد که در مرکز نمایشگاه‌ها و همایش‌های «بکسکو» شهر بوسان برگزار می‌شود، حضور دارند.

براساس دستورکار رسمی اجلاس، کمیته میراث جهانی در این دوره ۳۰ پرونده نامزد ثبت جهانی را بررسی می‌کند. همچنین سه پیشنهاد مرتبط با تغییرات یا تصمیم‌های جدید درباره آثار ثبت‌شده پیشین در دستور کار قرار دارد. این پرونده‌ها پس از ارزیابی فنی نهادهای مشورتی یونسکو، از جمله شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و مرکز بین‌المللی مطالعه، حفاظت و مرمت اموال فرهنگی (ایکروم)، برای تصمیم‌گیری نهایی به کمیته ارائه می‌شوند.

ملک الموت از چه پس کوه نهان است

ثبت جهانی الموت می‌تواند توجه جامعه جهانی را بیش‌ازپیش به ضرورت حفاظت از این مجموعه تاریخی جلب کند؛ به‌ویژه اکنون که احتمال آسیب‌دیدن آثار باستانی در حملات نظامی، به یکی از نگرانی‌های جدی کنشگران میراث فرهنگی تبدیل شده است.

«حمیده چوبک»، باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت، به «پیام ما» می‌گوید: «پرونده قلعه الموت در یونسکو، هم از نظر کارشناسی و هم از نظر مدیریتی پذیرفته شده است و احتمال بسیار زیادی دارد که این قلعه ثبت جهانی شود.»

به گفته او، روند بررسی این پرونده در حدود دو سال گذشته با ارزیابی‌های دقیق کارشناسی همراه بوده است: «در این مدت، کارشناسان یونسکو پرونده را از جنبه‌های مختلف بررسی کرده‌اند و نتیجه ارزیابی‌ها نیز مثبت بوده است. به همین دلیل می‌توان با اطمینان بیشتری به نتیجه نهایی امیدوار بود.»

چوبک با اشاره به اهمیت ثبت جهانی این اثر توضیح می‌دهد: «در صورت ثبت، قلعه الموت سی‌امین اثر ایران خواهد بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار می‌گیرد. این اتفاق از نظر فرهنگی و تاریخی اهمیت فراوانی دارد و می‌تواند جایگاه این مجموعه را در سطح بین‌المللی بیش‌ازپیش تثبیت کند.»

او مهم‌ترین ویژگی این مجموعه را جایگاه فرامرزی آن در دوره تاریخی خود می‌داند: «الموت تنها یک قلعه تاریخی نیست، بلکه در دوره‌ای از تاریخ، مرکز حکومتی و سیاسی قلمرویی بود که محدوده آن به ایران امروز محدود نمی‌شد و بخش‌هایی از سرزمین‌های دیگر، از جمله سوریه و عراق، را نیز دربر می‌گرفت. همین گستره نفوذ و جایگاه تاریخی، شهرتی جهانی برای الموت پدید آورده است.»

او ادامه می‌دهد: «همه آثار ثبت جهانی ایران چنین ویژگی‌ای ندارند. تنها بعضی آثار، مانند تخت‌جمشید، از شهرت و تأثیرگذاری جهانی برخوردارند و الموت نیز از این منظر در شمار آثار شاخص قرار می‌گیرد؛ موضوعی که در ارزیابی‌های کارشناسی نیز مورد توجه بوده است.»

چوبک با تأکید بر اینکه ثبت جهانی براساس ارزش‌های میراث فرهنگی انجام می‌شود، می‌گوید: «در این زمینه رقابت میان آثار مطرح نیست، بلکه ارزش‌های برجسته فرهنگی و تاریخی هر اثر اهمیت دارد. پرونده قلعه الموت نیز براساس همین معیارها بررسی شده و ارزش‌های فرهنگی، تاریخی و جهانی آن مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.»

او درباره تأثیر احتمالی شرایط کنونی کشور بر روند بررسی پرونده توضیح می‌دهد: «شرایط کنونی کشور تأثیری بر ارزش‌های فرهنگی و تاریخی اثر ندارد. پرونده براساس ضوابط و معیارهای یونسکو ارزیابی شده است و آنچه اهمیت دارد، جایگاه تاریخی و فرهنگی قلعه الموت و ارزش‌های برجسته آن است.»

دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن، پس از حدود یک‌ربع قرن فعالیت مستمر در قالب طرح‌های بزرگ ملی میراث فرهنگی، برای ثبت در فهرست میراث جهانی نامزد شده‌اند. در این مدت، کاوش‌های باستان‌شناسی، اقدامات حفاظتی و مرمتی و مطالعات میان‌رشته‌ای متعددی در سرزمین الموت انجام شده است.

چوبک می‌گوید: «پرونده برای بررسی به اجلاس چهل‌وهشتم کمیته میراث جهانی ارسال شده و قرار است در این اجلاس درباره ثبت جهانی آن تصمیم‌گیری شود. سال گذشته ارزیابان بین‌المللی از مجموعه بازدید کردند و گزارش‌های کارشناسی مفصلی درباره پرونده تهیه و ارائه شد. اکنون منتظریم پرونده در اجلاس بررسی شود و امیدواریم در صورت نبود مانع، رأی مثبت برای ثبت جهانی آن صادر شود.»

برنامه‌ای برای مدیریت ده‌ساله الموت

به گفته این باستان‌شناس، یکی از بخش‌های اصلی پرونده، برنامه مدیریت مجموعه است: «برای این محوطه، یک برنامه کوتاه‌مدت دوساله و برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت در بازه‌ای ۱۰ساله تعریف شده است که باید به‌تدریج اجرا شوند. بخشی از اقدامات پیش از حضور ارزیاب انجام شد؛ از جمله مستندسازی و سامان‌دهی قلعه، بهسازی راه‌ها با همکاری استانداری و اداره راه، سامان‌دهی روستای گازرخان با همکاری بنیاد مسکن و تأمین آب بازارچه و پارکینگ با همکاری اداره آب. برخی اقدامات حفاظتی نیز اجرا شده است.»

او ادامه می‌دهد: «تکمیل برنامه‌های زیرساختی در قالب تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در دستور کار قرار دارد. این برنامه‌ها ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی، حفاظت و مرمت آثار، ایمن‌سازی و بهبود مسیرهای گردشگری، سامان‌دهی روستاها و تکمیل زیرساخت‌هایی مانند آب، برق و دیگر امکانات موردنیاز مجموعه را دربر می‌گیرد.»

چوبک می‌گوید برای اجرای طرح‌های مصوب، تأمین اعتبار پیش‌بینی شده است: «این اعتبارات در سال مالی ۱۴۰۵ ابلاغ می‌شوند و دولت نیز متعهد شده است برنامه‌ها را به‌تدریج اجرا کند. بخشی از این برنامه‌ها تاکنون انجام شده است و بخش دیگری پس از ابلاغ اعتبارات لازم اجرا می‌شود.»

او درباره ادامه کاوش‌ها توضیح می‌دهد: «درحال‌حاضر، کاوش در قلعه الموت به‌دلیل آغازنشدن سال مالی ۱۴۰۵ و اوج حضور گردشگران و با توجه به مسائل ایمنی شروع نشده است. طبق برنامه پیش‌بینی‌شده، کاوش‌ها از پایان شهریور ادامه پیدا می‌کنند. سال گذشته نخستین فصل کاوش را در قلعه قسطین‌لار انجام دادیم که از نظر علمی اهمیت زیادی داشت. امیدواریم این روند در قلعه الموت و دیگر قلعه‌های این پرونده نیز ادامه پیدا کند.»

این باستان‌شناس تأکید می‌کند که صرف انجام کاوش کافی نیست: «هرگونه کاوش باستان‌شناسی باید هم‌زمان با برنامه‌های حفاظت و مرمت انجام شود؛ زیرا اگر اعتبار لازم برای حفاظت وجود نداشته باشد، کاوش به‌تنهایی نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.»

پرونده‌ای متشکل از هفت قلعه

مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت درباره جزئیات پرونده ثبت جهانی می‌گوید: «این پرونده شامل هفت قلعه است. اصلی‌ترین آنها قلعه الموت، مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی، است. قلعه اصلی دیگر لمسر است که بزرگ‌ترین قلعه این مجموعه محسوب می‌شود. این قلعه محل استقرار نایب‌الحکومه یا جانشین فرمانروای اصلی و اقامتگاه زمستانی بوده است.»

قلعه نویذرشاه نیز یکی دیگر از اجزای این پرونده است. چوبک درباره آن توضیح می‌دهد: «نویذرشاه آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغول‌ها بود. این قلعه مرتفع‌ترین و درعین‌حال صعب‌العبورترین قلعه مجموعه است و به اقدامات زیرساختی و حفاظتی زیادی نیاز دارد.»

قلعه‌های شمس‌کلایه در معلم‌کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین‌لار، دیگر اجزای پرونده‌اند که در کنار سه قلعه اصلی، مجموعه مدیریتی و دفاعی سرزمین یکپارچه الموت را شکل می‌دهند.

چوبک درباره احتمال ثبت جهانی پرونده در اجلاس پیش‌رو می‌گوید: «نمی‌توان نتیجه اجلاس را پیش‌بینی کرد. گزارش کارشناسی ایکوموس تهیه شده است و در اجلاس مطرح می‌شود. در نهایت، اعضای کمیته میراث جهانی براساس گزارش‌های کارشناسی تصمیم می‌گیرند که پرونده را تأیید کنند یا خیر. بنابراین از اکنون نمی‌توان درباره نتیجه آن قطعی سخن گفت؛ هرچند امیدواریم ثبت دژ الموت و استحکامات دفاعی آن به‌عنوان سی‌امین اثر میراث جهانی ایران تحقق پیدا کند.»

او ثبت جهانی الموت را فراتر از ثبت یک بنای تاریخی می‌داند: «این اتفاق فرصتی برای معرفی بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران در سطح بین‌المللی است. ثبت جهانی می‌تواند توجه بیشتری را به اهمیت حفاظت از این میراث ارزشمند جلب و جایگاه آن را در میان آثار شاخص جهان تثبیت کند.»

این باستان‌شناس تأکید می‌کند: «امیدوارم در صحن اجلاس کمیته میراث جهانی، پیام ضرورت حفاظت از این میراث ارزشمند به یونسکو و دیگر کشورهای عضو منتقل شود. ثبت جهانی قلعه الموت می‌تواند مسئولیت بیشتری برای حفاظت از اثر و معرفی شایسته آن در سطح جهانی به همراه داشته باشد. این فرصت همچنین در شناساندن ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی ایران و تأکید بر ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی کشور نقش مهمی دارد.»

الموت در انتظار رأی بوسان

با توجه به اقداماتی که برای تهیه پرونده ثبت جهانی الموت انجام شده و ارزیابی‌های مثبتی که این پرونده دریافت کرده است، مدیران پایگاه به ثبت آن در اجلاس بوسان امید زیادی دارند.

«سعید صفاری»، مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، درباره پرونده ثبت جهانی منظر فرهنگی و تاریخی الموت به «پیام ما» می‌گوید: «این پرونده اکنون در آخرین مرحله قرار دارد و بخش عمده فرایندهای کارشناسی و فنی آن به پایان رسیده است. همه اقدامات لازم برای ارائه پرونده انجام شده و تنها مرحله نهایی، یعنی بررسی و تصمیم‌گیری در نشست کمیته میراث جهانی یونسکو، باقی مانده است.»

او با اشاره به شانس ثبت جهانی این اثر در اجلاس امسال توضیح می‌دهد: «اگر بخواهم براساس روندی که تاکنون طی شده است صحبت کنم، معتقدم حدود ۹۹ درصد مسیر ثبت جهانی الموت پشت‌سر گذاشته شده است. پرونده از نظر محتوایی تکمیل و متن نهایی آن آماده شده است. همه بخش‌هایی که باید پرونده را بررسی می‌کردند، از جمله مشاوران و کارشناسان، آن را مطالعه و تأیید کرده‌اند. اکنون پرونده باید در اجلاس ارائه شود و امیدواریم تصمیم نهایی نیز به ثبت آن در فهرست میراث جهانی منجر شود.»
صفاری در پاسخ به این پرسش که آیا تحولات اخیر منطقه و شرایط ناشی از جنگ می‌تواند بر روند ثبت جهانی الموت تأثیر بگذارد، می‌گوید: «تاکنون همه مراحل پرونده طبق برنامه پیش رفته است و اتفاقی که بتواند روند کارشناسی آن را متوقف کند، رخ نداده است. امیدواریم این شرایط نیز بر مرحله نهایی بررسی پرونده تأثیری نگذارد و اجلاس مطابق برنامه درباره آن تصمیم‌گیری کند.»

مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، تهیه و تکمیل پرونده را دشوارترین مرحله کار می‌داند: «این مرحله به مطالعات گسترده، مستندسازی، تهیه نقشه‌ها، تدوین گزارش‌ها و هماهنگی‌های متعدد نیاز داشت. اکنون آن بخش به پایان رسیده و پرونده آماده ارائه است. امیدواریم نتیجه همه این تلاش‌ها، ثبت جهانی این اثر ارزشمند باشد.»
پیوند تاریخ و طبیعت

صفاری مهم‌ترین ویژگی این پرونده را ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و معماری قلعه الموت می‌داند: «این مجموعه تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه بخشی از یک منظر فرهنگی گسترده به‌شمار می‌آید که در طول قرن‌ها نقشی مهم در تاریخ ایران داشته و به همین دلیل از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.»

او ادامه می‌دهد: «ارزش‌های این مجموعه به معماری یا استحکامات قلعه محدود نمی‌شود. پیوند میان آثار تاریخی، محیط طبیعی و پیشینه فرهنگی منطقه، ویژگی منحصربه‌فردی پدید آورده است که در ارزیابی‌های یونسکو نیز اهمیت زیادی دارد. همین ویژگی‌ها سبب شده است پرونده الموت ظرفیت بالایی برای ثبت جهانی داشته باشد و در میان دیگر پرونده‌های مطرح‌شده، جایگاه قابل‌توجهی پیدا کند.»

او درباره اقدامات انجام‌شده برای تسهیل بازدید گردشگران از قلعه الموت می‌گوید: «در سال‌های گذشته تلاش شده است شرایط دسترسی به مجموعه بهبود پیدا کند. اکنون برای رسیدن به قلعه دو مسیر وجود دارد که یکی از آنها با پلکان سامان‌دهی شده است. در این مدت، اصلاحات و بهسازی‌هایی در مسیرها انجام شده است تا بازدیدکنندگان آسان‌تر و ایمن‌تر از مجموعه بازدید کنند.»

صفاری توضیح می‌دهد موقعیت جغرافیایی قلعه بر فراز ارتفاعات، همواره بخشی از ویژگی‌های این اثر بوده است: «طبیعی است که مسیر دسترسی به قلعه کاملاً هموار نباشد، اما در سال‌های اخیر تلاش شده است امکانات موجود ارتقا پیدا کند و بازدیدکنندگان با امنیت و آسایش بیشتری از مسیر استفاده کنند.»

او با اشاره به تغییرات گسترده مجموعه در سال‌های اخیر می‌گوید: «اگر کسی حدود ۱۵ یا ۱۶ سال پیش از قلعه الموت بازدید کرده باشد، امروز با مجموعه‌ای بسیار متفاوت روبه‌رو می‌شود. از زمان آغاز کاوش‌های باستان‌شناسی تاکنون، اقدامات متعددی در زمینه مرمت، حفاظت، سامان‌دهی و بازسازی بخش‌های مختلف انجام شده و چهره مجموعه نسبت به گذشته تغییرات قابل‌توجهی پیدا کرده است.»

به گفته صفاری، این اقدامات به کاوش‌های باستان‌شناسی محدود نبوده و عملیات حفاظتی و سامان‌دهی نیز در بخش‌های مختلف مجموعه اجرا شده است: «امروز بازدیدکنندگان می‌توانند بخش‌های بیشتری از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی قلعه را مشاهده کنند و تصویر کامل‌تری از اهمیت این اثر به دست آورند.»

مسئول پایگاه ملی قلعه الموت تأکید می‌کند: «بسیار امیدواریم با پایان فرایند بررسی پرونده در اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، نام منظر فرهنگی و تاریخی الموت نیز در فهرست میراث جهانی ثبت شود. این اتفاق می‌تواند گامی مهم در حفاظت، معرفی و شناساندن هرچه بیشتر این میراث ارزشمند در سطح بین‌المللی باشد.»

گرهی که با الموت باز می‌شود

فعالان گردشگری منطقه الموت امیدوارند ثبت جهانی این مجموعه، در صورت برقراری آرامش و پایان جنگ، به رونق گردشگری منطقه کمک کند.

«ابراهیم میرزایی»، کارشناس میراث فرهنگی و فعال گردشگری در منطقه الموت، به «پیام ما» می‌گوید: «قلعه الموت امسال ثبت جهانی می‌شود. این اتفاق می‌تواند پس از پایدارشدن شرایط کشور و پایان جنگ، گردشگری منطقه را رونق دهد.» او الموت را منطقه‌ای منحصربه‌فرد و قلعه آن را اثری با تاریخی خاص و جذاب توصیف می‌کند: «این منطقه آب‌وهوایی چهارفصل دارد و از گذشته به‌دلیل قلعه‌ها، حسن صباح و اسماعیلیان شناخته شده است. گیاهان دارویی خاصی نیز در این منطقه کشت می‌شوند که دانش مربوط به شیوه کاشت و خواص آنها طی قرن‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شده است.»

میرزایی با اشاره به بهسازی زیرساخت‌های دسترسی به الموت می‌گوید: «جاده قدیم الموت پیچ‌های زیادی داشت، اما مسیر جدید هم دسترسی راحت‌تری دارد و هم زمان سفر از تهران به الموت را کاهش داده است.»

او درباره داستان‌ها و روایت‌های مربوط به حضور حسن صباح در الموت توضیح می‌دهد: «قلعه الموت و شماری از قلعه‌ها و استحکامات اطراف آن را حسن صباح خریداری کرد و آنها را به‌زور تصرف نکرد. این قلعه پیش از دوران حسن صباح نیز وجود داشت و بنایی نبود که در همان دوره ساخته شده باشد. قلعه بر یک استحکام طبیعی شکل گرفته بود و پیش از ورود حسن صباح نیز مالک داشت.»

او ادامه می‌دهد: «حسن صباح قلعه را خرید و پس از آن، الموت به پایگاه اصلی فعالیت‌های او تبدیل شد. بنابراین تاریخ این بنا به دوره پیش از حضور حسن صباح بازمی‌گردد و نباید آن را تنها به دوره او محدود کرد.»

این فعال گردشگری با اشاره به اهمیت تاریخی مجموعه الموت می‌افزاید: «در این منطقه تنها یک قلعه وجود ندارد، بلکه مجموعه‌ای از قلعه‌ها و استحکامات تاریخی در آن قرار گرفته‌اند که هرکدام بخشی از تاریخ منطقه را روایت می‌کنند. بااین‌حال، قلعه اصلی الموت مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بنای این مجموعه به‌شمار می‌رود و بیشترین مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی نیز در همین بخش انجام شده است.»

پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته» که در اجلاس یونسکو بررسی می‌شود، پرونده‌ای زنجیره‌ای است که مجموعه‌ای از قلعه‌ها و استحکامات تاریخی البرز را دربر می‌گیرد. این آثار از نمونه‌های برجسته معماری دفاعی کوهستانی، مدیریت منابع آب، سازگاری انسان با محیط طبیعی و سازمان اجتماعی در سده‌های میانی به‌شمار می‌روند.
این پرونده، روایتی مستند از یکی از مهم‌ترین سنت‌های فرهنگی و نظام‌های استقرار در تاریخ ایران ارائه می‌کند؛ مجموعه‌ای که در تعامل هوشمندانه با طبیعت کوهستانی البرز شکل گرفته و نشان‌دهنده دانش مهندسی، مدیریت سرزمین، سازمان دفاعی و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی در دوره‌های تاریخی است.

پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته» حاصل سال‌ها پژوهش، مستندسازی، مطالعات تطبیقی، کاوش‌های باستان‌شناسی، برنامه‌ریزی حفاظتی و همکاری گسترده میان متخصصان و مدیران میراث فرهنگی کشور است؛ فرایندی که با رعایت ضوابط کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی، می‌کوشد ارزش برجسته جهانی این مجموعه را براساس معیارهای علمی و استانداردهای بین‌المللی تبیین کند.