جاده ها، فرصتی برای تاب‌آوری ملی

دستیابی به تاب‌آوری شهری، نیازمند تاب‌آوری در سطوح و مقیاس‌های بزرگ و خرد است. شهرهای تاب‌آور در بستر ملی و کشوری و در مقیاس‌های بزرگ‌تر، در حوزه‌های جغرافیایی وسیع‌تر و حتی در سطح جهانی معنا پیدا می‌کنند. بسیاری از بحران‌های منطقه‌ای و جهانی می‌توانند بر تاب‌آوری شهرها و حتی مناطق شهری تأثیر زیادی بگذارند.
زمانی که تصمیم‌هایی در حوزه شهرسازی و معماری گرفته می‌شود، معمولاً تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان این حوزه، از وزارت راه و شهرسازی (و وزارت مسکن سابق) تا وزارتخانه‌های کشور و نیرو، عمدتاً به پاسخ‌گویی به نیازهای مقطعی و آنی می‌پردازند. هنگام بروز بحران نیز، تمرکز آن‌ها بر پاسخ‌گویی به شرایط ایجادشده و نیازهای مرتبط با همان بحران است. بنابراین، وضعیت همواره در حالت انفعالی و واکنشی باقی می‌ماند و از کنش‌های آگاهانه در جهت افزایش تاب‌آوری و پایداری خبری نیست.
هرچند برای مخاطبان بین‌المللی ممکن است در برخی اسناد، مقالات و ارائه‌های کنفرانسی استادان، به این موضوع اشاره‌هایی شده باشد، آنچه اهمیت دارد، التزام عملی به آماده‌سازی و حرکت به‌سوی تاب‌آوری و پایداری از طریق جهت‌گیری‌ها و اقدامات توسعه‌ای است. از همین رو، گفتمان حوزه معماری و ساخت‌وساز ایران در همه ابعاد خود، به‌شدت نیازمند بازنگری در حوزه تاب‌آوری و توسعه پایدار است.
در شرایطی که چالش‌هایی مانند تأمین انرژی و سوخت، آمار بالای مرگ‌ومیر در جاده‌ها و هزینه‌های روزافزون، فشار زیادی بر دوش دولت‌ها وارد می‌کنند، یکی از راهکارهای کاهش هزینه‌های دولت‌ها، اجرای اقداماتی کم‌هزینه‌تر از پروژه‌های سنگین و گران عمرانی است. در دنیای امروز، کشورهای پیشرفته اقدام‌های گسترده اما کم‌هزینه‌ای مانند احیای عرصه‌های طبیعی، اعم از فضاهای سبز و آبی، و استفاده از راه‌حل‌های طبیعت‌محور، مانند جایگزینی سطوح بتنی و سنگ‌فرش با سطوح طبیعی، انجام می‌دهند. این اقدامات نه‌تنها در حوزه‌های شهری، بلکه در مقیاس ملی نیز اهمیت زیادی دارند.
ضرورت این اقدامات در حوزه‌های شهری و عرصه‌های عمومی، حتی در بازگرداندن پارک‌ها و کناره‌های رودخانه‌ها به حالت طبیعی و اولیه خود، طی چند دهه اخیر در کشورهای مختلف، از سئول در کره‌جنوبی و بارسلون در اسپانیا گرفته تا هند و برزیل، مورد توجه قرار گرفته و در سال‌های اخیر شتاب بیشتری یافته است؛ به‌گونه‌ای که به یکی از مهم‌ترین برنامه‌های شهرداری‌ها در سراسر جهان تبدیل شده است.
با این حال، این اقدامات محدود به شهرها نیستند. جاده‌های بین‌شهری نیز فرصتی برای به‌کارگیری این اصول در راستای تقویت تاب‌آوری ملی هستند. آزادراه‌های متعدد کشور می‌توانستند طی چند دهه بهره‌برداری، با کاشت درختان بومی در حاشیه خود، به فرصتی برای کاهش دما و احیای محیط‌زیست تبدیل شوند؛ اقدامی که در نهایت به کاهش تصادف‌ها و آسیب‌های روانی و جسمی رانندگان نیز کمک می‌کرد و می‌توانست نمونه‌ای موفق از تاب‌آوری ملی باشد.
مطالعات ادراکی و روان‌شناسی محیطی نشان داده‌اند که وجود درختان در دو سوی جاده‌ها می‌تواند به کاهش سرعت خودروها و رفتارهای مخاطره‌آمیز رانندگان کمک کند و در نتیجه، آسیب‌های مالی و جانی ناشی از تصادف‌ها را کاهش دهد. افزون بر این، حریم راه‌ها فرصتی بی‌نظیر برای احیای پوشش‌های گیاهی بومی هر منطقه و ارتقای تاب‌آوری زیست‌محیطی است؛ ظرفیتی که می‌تواند به تقویت تاب‌آوری محلی و بومی هر منطقه نیز کمک شایانی کند.
یادگیری از راه‌حل‌های طبیعت‌محور، فرصتی است تا از تجربه‌ها، درس‌آموخته‌ها و روش‌های رایج سایر کشورها بهره بگیریم؛ اقدامی که در نهایت به نفع تاب‌آوری ملی و شهری، نجات طبیعت ایران، توسعه پایدار و صرفه‌جویی اقتصادی خواهد بود.
(در یادداشت‌های بعدی به چندوچون و نمونه‌های عملیاتی این اقدامات خواهم پرداخت.)