خلیج چیست؟

در تعاریف جغرافیایی، خلیج یا شاخاب به بدنه‌ای آبی گفته می‌شود که در میان خشکی‌ها پیشروی کرده و از یک سو بسته و از سوی دیگر به آب‌های آزادراه دارد. به بیان دیگر، خلیج‌ها پیشروی گسترده دریا در خشکی‌اند. با این تعریف، خلیج‌فارس دریایی نیمه‌بسته، کم‌عمق و محصور میان حاشیه جنوبی فلات ایران و شمال شبه‌جزیره عربستان است. این پهناب نیلگون در طبقه‌بندی‌های کلان جغرافیایی، جزئی از منطقه زیستی اقیانوسی هند – آرام به شمار می‌رود؛ بنابراین بخشی از اقیانوس هند است که از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و سپس به آب‌های آزاد جهان متصل می‌شود.

از منظر زمین‌ساختی، بخش عمده خلیج‌فارس روی فلات قاره شکل گرفته است. خلیج‌فارس در واقع حاصل فرونشست تدریجی حاشیه جنوب غربی فلات ایران در پی برهم‌کنش صفحه عربی و صفحه ایران مرکزی است؛ فرایندی زمین‌ساختی که همچنان فعال است و سیمای ژئومورفولوژیک منطقه را شکل می‌دهد. نتیجه آن که با یک دریای قاره‌ای کم‌عمق روبه‌رو هستیم: میانگین ژرفای آن حدود ۳۵ متر و بیشینه آن ۱۶۸ متر است. همین کم‌عمقی، رفتار فیزیکی، زیستی و محیطی آن را به‌کلی از دریاهای عمیق متمایز می‌کند.

چرا خلیج‌فارس استثنایی است؟

۱. دریایی کم‌عمق و بسیار حساس: قرارگیری بر فلات قاره سبب شده است تبادل آب با اقیانوس آزاد محدود باشد؛ آلودگی‌ها برای مدتی نسبتاً طولانی در محیط باقی بمانند؛ و هر تنش انسانی یا طبیعی، اثری بزرگ‌تر از آنچه در دریاهای عمیق رخ می‌دهد، بر جای بگذارد. به زبان ساده، خلیج‌فارس توان خودپالایی پایینی دارد و همین، آن را حساس و آسیب‌پذیر می‌سازد.

۲. شوری بالا و اقلیم خشن: خلیج‌فارس از شورترین و گرم‌ترین دریاهای جهان است. سالانه بیش از دو متر تبخیر از سطح آن رخ می‌دهد، بارندگی اندک و ورود آب شیرین عمدتاً از اروندرود محدود است. بااین‌همه، زیستمندان این پهنه، از مرجان‌ها تا ماهیان و علف‌های دریایی، خود را با این شرایط سخت سازگار کرده‌اند. همین سازگاری، خلیج‌فارس را به آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه تاب‌آوری زیستی بدل کرده است.

۳. تنوع زیستی فراتر از انتظار: باوجود این تنش‌های محیطی، حدود ۱۰۰ گونه مرجان سخت در این بدنه آبی شناسایی شده است. آبسنگ‌های مرجانی مقاوم به گرما از مهم‌ترین سرمایه‌های زیستی این دریا هستند. جنگل‌های ماندابی یا مانگرو شامل گونه‌هایی چون حرا و چندل در نواحی ساحلی جایگاهی ویژه دارند. زیستگاه‌های مرجانی و رویشگاه‌های مانگرو در شمار سه زیست‌بوم پرتولید جهان‌اند و درعین‌حال، از حساس‌ترین و شکننده‌ترین بوم‌سامانه‌ها (اکوسیستم) هستند. خلیج‌فارس امروز در خط مقدم تغییر اقلیم نیز قرار دارد. افزایش دمای آب، اسیدی شدن دریاها و بالا آمدن سطح آب می‌تواند بوم‌سامانه‌های حساس آن را بیش‌ازپیش تحت‌فشار قرار دهد. مرجان‌های مقاوم به گرمای این منطقه، اکنون به یکی از امیدهای علمی برای بازسازی آبسنگ‌های آسیب‌دیده جهان تبدیل شده‌اند.

در این پهنه، حدود ۷۵۰ گونه ماهی شناخته‌شده، نزدیک به ۲۰ گونه دلفین و نهنگ از راسته آب‌بازسانان، پنج گونه لاک‌پشت دریایی و بیش از ۳۰۰ گونه پرنده آبزی و دریایی زیست می‌کنند؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از بوم‌سازگان‌های مشابه در جهان تاب چنین فشارهایی را ندارند.

خلیج‌فارس و جنگ؛ آسیب‌پذیری یک پهناب کم‌عمق

ویژگی‌های فیزیکی خلیج‌فارس سبب می‌شود جنگ و ناامنی در آن پیامدهایی به‌مراتب شدیدتر از دریاهای عمیق داشته باشد. تجربه جنگ خلیج‌فارس در دهه ۱۹۹۰ نشان داد که این دریا هنوز زخم‌های محیط‌زیستی آن دوره را بر تن دارد.

در پهنه‌ای کم‌عمق، نشت آلاینده‌ها به‌سرعت به بستر می‌رسد، رسوبات آلوده می‌شوند و آلودگی می‌تواند دهه‌ها باقی بماند. تخریب صخره‌های مرجانی، نابودی بسترهای علف دریایی و اسفنج‌ها و اختلال در الگوهای مهاجرتی گونه‌ها، از جمله پیامدهای محتمل جنگ در محیط‌های دریایی است. در بوم‌سامانه‌ای که بر لبه تحمل زیستی قرار دارد، چنین ضربه‌هایی گاه جبران‌ناپذیرند. افزون بر تهدیدهای نفتی، ورود ریزپلاستیک‌ها، فلزات سنگین و پساب‌های صنعتی نیز بر فشارهای انباشته این پهناب افزوده است.

بااین‌حال، خوشبختانه با تدابیر نیروهای مسلح و راهبردهای پدافند غیرعامل در قالب پیشگیری و آمادگی آسیب‌ها در این محدوده به کمترین میزان رسیده و حتی می‌توان گفت حفاظت از محیط‌زیست و امنیت زیستمندان آن نسبت به‌پیش از جنگ تحمیلی ارتقایافته است. تعریف مسیرهای امن تردد، تعیین مناطق ممنوعه جنگی، پایش و سنجش مستمر، ظرفیت بالای واکنش سریع و مدیریت پسماند و پساب و به‌کارگیری مواد جاذب و تجهیزات پاک‌سازی از جمله این اقدامات بوده است. بدیهی است هرگاه تردد شناورها کاهش یابد یا متوقف شود، آرامشی نسبی بر محیط دریا حاکم می‌شود و جانوران با آسودگی بیشتری به فعالیت‌های زیستی خود می‌پردازند.

خلیج‌فارس تنها یک نام تاریخی، یک پهنه طبیعی یا یک آبراهه راهبردی نیست؛ فلات قاره زنده‌ای است که امنیت غذایی و اقتصادی منطقه را پشتیبانی می‌کند و درعین‌حال، یکی از آسیب‌پذیرترین دریاهای جهان در برابر تنش‌های انسانی و محیطی است. شیلات، حفاظت ساحلی، تنظیم اقلیم محلی، گردشگری دریایی و ذخایر انرژی، همگی بخشی از خدمات بوم‌سازگانی این پهنه‌اند؛ خدماتی که ارزش اقتصادی آن‌ها فراتر از محاسبات رایج بازار است.

روز ملی خلیج‌فارس، یادآور حقیقتی ساده اما حیاتی است:

خلیج‌فارس، آبیِ صرف نیست؛ حافظه زمین‌شناسی ما، زیستگاه هزاران گونه و تکیه‌گاه معیشت نسل‌هاست. پاسداشت آن، نه یک انتخاب که ضرورتی تاریخی است. حفاظت از خلیج‌فارس، حفاظت از آینده ماست.