پایان آذرماه ۱۴۰۴ و در اوج بارش‌های پاییزی در کانال روابط‌عمومی فرمانداری کرمان خبری مبنی بر آغاز احیا و مرمت قنات گوهرریز جوپار قرار داده شد، با پیگیری‌های رسانه‌های محلی مشخص شد که این مرمت ناگهانی به دلیل تخریب بخشی از این قنات یادگار دوران صفویه بوده است.

بر اساس این گزارش‌ها، به دلیل بارندگی‌های پاییزی و ریزش، جریان آب این قنات به طور کامل قطع شده بود و با پیگیری‌های صورت‌گرفته، عملیات تخلیه، پمپاژ آب و مرمت قنات با استفاده از ماشین‌آلات سنگین در دستور کار قرار گرفت.

قنات جهانی گوهرریز از شهریورماه ۱۴۰۴ که «امین ماهانی»، مدیر این پایگاه جهانی فوت شد، دیگر مدیر پایگاه نداشت و ۳ ماه بعد از عدم وجود مدیریت در این میراث جهانی، این حادثه برای قنات گوهرریز پیش آمد.

پیگیری‌های «پیام‌ما» نشان داد هنوز این میراث جهانی مدیر پایگاه ندارد، اداره کل میراث‌فرهنگی کرمان می‌گوید تعیین مدیر برای پایگاه‌های جهانی به عهده وزارتخانه است و بعد از بررسی رزومه افراد و جلسات متعدد باید افرادی از وزارتخانه برای ابلاغ این مدیریت به کرمان بیایند که به دلیل شرایط جنگی این فرصت محیا نشده است.

قنات گوهرریز جوپار یکی از مهم‌ترین میراث‌های آبی ایران که در فهرست یونسکو به ثبت رسیده، در پی بارندگی‌های پاییز گذشته و سیلاب‌های ناشی از آن، با تهدید جدی مواجه شد. به‌رغم هشدارهای متعدد کارشناسان و مسئولان در خصوص خطرات ناشی از هدایت نادرست آب‌های سطحی و نشست پشته قنات، اقدامات پیشگیرانه کافی در این زمینه انجام نشده بود. این کوتاهی‌ها و ترک فعل‌ها باعث شدند تا در زمان بحران، آسیب‌های جدی به این اثر تاریخی وارد آید. در پی این وضعیت، «خنجری»، فرماندار کرمان، به همراه کارشناسان، از قنات گوهرریز بازدید کرد و اقدامات اضطراری برای بازگشت جریان آب به مسیر اصلی را آغاز کرد.

هم‌زمان، «فرناز فرهی‌مقدم»، سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان، نیز از آغاز مداخلات فوری برای جلوگیری از تخریب قنات خبر داد. بااین‌حال، آنچه که در این بحران بیش از همه به چشم می‌آید، عدم توجه به هشدارهای قبلی و نبود اقدامات جدی برای پیشگیری از چنین اتفاقاتی است. حالا مسئولان استان در تلاش‌اند تا با اتخاذ تصمیمات فوری و بلندمدت، از آسیب‌های بیشتر به این میراث جهانی جلوگیری کنند.

سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان از اجرای اقدامات اضطراری برای حفاظت از قنات جهانی گوهرریز جوپار خبر داد؛ قناتی که در پی بارندگی‌های اخیر و هدایت نامناسب سیلاب‌ها، با خطر نشست و تخریب مواجه شده بود. اگرچه با مداخلات فوری، جریان آب قنات به مسیر اصلی خود بازگشته، اما تکرار این بحران بار دیگر ضعف مدیریت آب‌های سطحی و تهدید جدی این میراث جهانی را آشکار کرده است.

تهدید دوباره یک میراث جهانی پس از بارندگی‌های اخیر

فرناز فرهی‌مقدم، سرپرست معاون میراث‌فرهنگی استان کرمان، با اشاره به بروز مشکلات جدی در قنات تاریخی و جهانی گوهرریز جوپار گفت: «بارندگی‌های اخیر و روان‌شدن سیلاب‌ها، در کنار هدایت نادرست آب‌های سطحی، موجب نشست پشته قنات و افزایش احتمال آسیب به این اثر ارزشمند شده است.»

قنات گوهرریز، به‌عنوان یکی از قنوات ثبت‌شده جهانی و نمونه‌ای شاخص از میراث آبی ایران، طی سال‌های گذشته بارها در معرض تهدید عوامل طبیعی و انسانی قرار گرفته و هر بار با اقدامات مقطعی از بروز خسارات گسترده جلوگیری شده است.

اقدامات اضطراری برای جلوگیری از تخریب

سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی کرمان با بیان اینکه خطر تخریب جدی بوده است، گفت: «به‌منظور پیشگیری از آسیب‌های احتمالی، از فردای روز تخریب اقدامات اضطراری و فوری در محل قنات آغاز شد.»

به گفته او این اقدامات با هدف مهار جریان‌های مخرب آب و کاهش فشار وارده بر سازه قنات انجام شده و نتایج اولیه آن مثبت بوده است.

فرهی‌مقدم با اشاره به آخرین وضعیت قنات گوهرریز افزود: «خوشبختانه در حال حاضر، جریان آب قنات به مسیر اصلی خود بازگشته و خطر تخریب‌های احتمالی تا حد زیادی مهار شده است؛ بااین‌حال، کارشناسان معتقدند که این وضعیت همچنان شکننده است و در صورت تداوم بارندگی یا مدیریت نادرست آب‌های سطحی، احتمال بروز دوباره بحران وجود دارد.»

هشدارهایی که جدی گرفته نشد

سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی کرمان با نگاهی انتقادی به ریشه این مشکل تصریح کرد: «این مسئله ناشی از هدایت نامناسب رودخانه‌های فصلی در مسیر عبور از روی قنات است؛ موضوعی که پیش‌تر نیز طی چند نوبت از سوی مدیر پایگاه قبلی قنات، تذکرات لازم برای اصلاح مسیر آن داده شده بود.»

این اظهارات نشان می‌دهد که بخشی از بحران فعلی، نتیجه بی‌توجهی به هشدارهای کارشناسی و تعلل در اصلاح زیرساخت‌های مرتبط با مدیریت سیلاب‌ها بوده است.

فرهی‌مقدم با تأکید بر حساسیت شرایط موجود و احتمال تکرار سیلاب‌ها اعلام کرد: «مقرر شده است جلسه‌ای اضطراری با حضور مسئولان ذی‌ربط برگزار شود تا تصمیمات جدی‌تر و پایدار برای رفع چالش‌ها و تثبیت وضعیت قنات اتخاذ شود.»

او تأکید کرد که حفاظت از قنات‌های جهانی صرفاً با اقدامات موقتی امکان‌پذیر نیست و نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و هماهنگی بین‌بخشی است.

وضعیت دو قنات ثبت جهانی بم مناسب است

سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی کرمان در پایان خاطرنشان کرد: «حفاظت و صیانت از قنوات جهانی و تاریخی، به‌عنوان بخش مهمی از میراث آبی کشور، مستلزم مدیریت اصولی مسیر آب‌های سطحی و تعامل و همکاری جدی دستگاه‌های مرتبط است.»

قنات گوهرریز جوپار، امروز اگرچه از یک بحران عبور کرده، اما همچنان در معرض تهدید است؛ تهدیدی که بیش از آنکه طبیعی باشد، ریشه در ضعف تصمیم‌گیری و نبود اقدامات پیشگیرانه پایدار دارد. تداوم این روند می‌تواند یکی از ارزشمندترین میراث‌های جهانی استان کرمان را با خطرات جدی‌تری مواجه کند. فرهی مقدم در پاسخ به پیام‌ما در خصوص قنات‌های ثبت جهانی دیگر در استان کرمان گفت: «وضعیت دو قنات جهانی در شهرستان بم مساعد است و مدیر پایگاه جهانی دارند.»

روایت متفاوت روابط‌عمومی فرمانداری کرمان

با گذشت چند ساعت از ریزش بخش‌هایی از قنات جهانی گوهر ریز و بالا آمدن سطح آب در آن، روابط‌عمومی فرمانداری کرمان در خبری که بر روی کانال اطلاع‌رسانی خود قرار داد، از آغاز عملیات احیا و مرمت قنات گوهر ریز جوپار بخش ماهان خبر داد.

در این خبر که با دو عکس لودر در حال خاک‌برداری منتشر شده، آمده است: «در پی بروز خسارت به قنات گوهر ریز جوپار، عملیات احیا و مرمت این قنات ثبت جهانی شده، از عصر روز ۲۸ آذرماه آغاز شد.»

همچنین در این خبر در حالی اسم تمامی افرادی که در محل حضور داشتند با ذکر مسئولیت آنها آورده شده است که اشاره‌ای به حضور کارشناسان و یا مسئولین میراث‌فرهنگی نشده است؛ و این در حالی است که طبق ضوابط میراث‌فرهنگی هر گونه اقدامی در حریم میراث جهانی باید با حضور نمایندگان و کارشناسان میراث‌فرهنگی و رعایت مقررات و ضوابط خاص باشد.

عملیات نجات قنات با بیل مکانیکی

در همین ارتباط، رئیس اداره امور آب‌وخاک سازمان جهاد کشاورزی استان کرمان در گفتگو با «پیام‌ما» می‌گوید: «یکی از چاه‌های قنات گوهر ریز که بر اثر روان‌آب فروکش کرده بود، تخلیه شد تا مقنی بتواند وارد قنات شود.»

«حمید عبدلی»، با بیان اینکه علت ورود سیل به چاه قنات باید بررسی شود، اضافه می‌کند: «اداره آب‌وخاک جهاد کشاورزی شهرستان کرمان هیچ‌گونه مسئولیتی برای احداث سیل‌بند ندارد، مگر اینکه جایی سیل‌بند برای جلوگیری از ورود آب به داخل قنات بزنیم.»

او با بیان اینکه ما هنگامی که به محل قنات رسیدیم تعدادی لودر و بیل مکانیکی در محل وجود داشت که از فعالیت آنها جلوگیری کردیم ادامه می‌دهد: «ما فقط یک میله چاه قنات را خالی کردیم و هرگز نظر قنات گوهر ریز شکافته نشد.»

عبدلی، با اشاره به اینکه ما هرگز اجازه نمی‌دادیم روی قنات با بیل مکانیکی کار کنند می‌گوید: «هر گونه تغییری در سازه قنات به ضرر مردم و کشاورزان است و در سال‌های آینده برای مردم مشکل‌آفرین می‌شود.»

باید گفت قنات جهانی گوهرریز جوپار فعلاً از تخریب کامل نجات‌یافته است، اما ابهامات پیرامون علت حادثه «سیل‌بند یا مسیر رودخانه فصلی»، نحوه واکنش اضطراری «استفاده از ماشین‌آلات سنگین در حریم اثر»، و فقدان متولی رسمی برای پایگاه جهانی قنات گوهر ریز، نشان‌دهنده آسیب‌پذیری مدیریتی این گنجینه ملی و جهانی است که نیازمند پیگیری و اصلاح فوری است.

تعیین تکلیف فوری وضعیت مدیریتی این قنات و اتخاذ تصمیمات فنی پایدار بر اساس ضوابط یونسکو، برای تضمین بقای این شگفتی مهندسی ضروری است.