حبس برج افشاری در بن‌بستِ میراث

در میان تصاویر تاریخی آلبوم «فتوگرافی ایالت قومس» که توسط «عبدالله میرزای قاجار» در عصر ناصری ثبت شده است، عکسی از دورنمای شهر سمنان با تاریخ ۱۳۰۷ قمری وجود دارد که در شرح آن نوشته شده: «دورنمای شهر سمنان از سمت مشرق مشتمل است بر شصت و شش برج، فاصله هر برجی به برجی از دویست الی دویست و پنجاه قدم است و این بنا از نادرشاه افشار و تعمیر نموده اوست…» این سند قاجاری یکی از اسنادی است که نشان می‌دهد حصار و برج‌های دفاعی سمنان نقشی اساسی در ساختار این شهر تاریخی داشته‌اند. از این حصار و برج حالا تنها برجی باقی‌مانده و بخشی از حصار آن که سال‌هاست کنشگران میراث‌فرهنگی سمنان در تلاش‌اند تا نامش را در فهرست میراث ملی ایران ثبت کنند، اما هنوز موفق نشده‌اند. در مکاتباتی که با فرمانداری داشتند، اعلام کرده‌اند که این بنا از منظر تاریخی دارای اهمیت است و باید در طرح‌های توسعه شهری به آن توجه ویژه شود و مجوز ساخت‌وساز در حریم آن با درنظرگرفتن اهمیت تاریخی آن صادر شود، اما همچنان سیاست مدیران شهری نادیده‌گرفتن این برج تاریخی و هشدارهای کارشناسان درباره حفاظت از آن است. در تهیه مستندات لازم برای اثبات اهمیت تاریخی آن کارشناسان استان تمامی آثار و مستندات تاریخی را بررسی کرده و با استناد به آنها اثبات کرده‌اند که برج افشاری واجد ارزش بوده و ویژگی‌های لازم برای ثبت در فهرست میراث ملی را دارد؛ تمام این تلاش‌ها اما با یک پاسخ مواجه شده است: «مالک بنا راضی به ثبت آن در فهرست میراث ملی نیست.» مدتی است که کنشگران میراث‌فرهنگی استان اقدام به تشکیل کارزاری با عنوان «درخواست نجات برج و حصار افشاری شهر سمنان» کرده و از وزیر میراث‌فرهنگی، خواسته‌اند تا دستورات لازم برای ثبت این اثر در فهرست میراث ملی را صادر کند. باتوجه‌به شرایط ملتهب کشور و جنگ، نگرانی آنها بیش از گذشته شده و معتقدند اگر مستندات مربوط به این بنا به طور رسمی ثبت نشود ممکن است در جریان جنگ به این بنا آسیب جدی وارد شده و پیش از آنکه مستندات گردآوری شده در مورد این بنا به ثبت برسد، برای همیشه فرصت ثبت در فهرست میراث ملی را از دست بدهد. کمااینکه در یک ماه گذشته پروژه ساختمانی مجاور بنا که بارها با مخالفت کارشناسان و کنشگران میراث‌فرهنگی مواجه و محل اعتراض آنها بوده، به‌سرعت در حال تکمیل است و کاری از دست کسی برنمی‌آید؛ چرا که اولویت در چنین شرایطی با مسائل دیگری است.

یادگار نادر در غبار فراموشی

برج افشاری تک بنای مهجور در شهر تاریخی سمنان نیست، تصاویر تاریخی موجود از این محدوده از شهر نشان می‌دهد علاوه بر برج، بناهای تاریخی دیگر از جمله خانه بادگیر بزرگ کلانتر، سراچه تاریخی آب‌انبار، قلعه چندطبقه پاچنار، خانه‌های تاریخی متعدد و بافت متراکم دفاعی در اطراف آن دیده می‌شود که تا امروز پابرجا هستند، اما هیچ‌کدام شانس ثبت در فهرست میراث ملی را به‌صورت منفرد و یا به‌عنوان «بافت ویژه تاریخی» پیدا نکرده‌اند.

«محمدعلی مخلصی» باستان‌شناس و پژوهشگر که مولف کتاب‌های متعدد تاریخی درباره تاریخ و پیشینه شهر سمنان است، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره تلاش‌های چند سال اخیر برای ثبت این برج‌وبارو در فهرست میراث ملی می‌گوید: «از مجموعه بی‌نظیر برج و باروی شهر که مربوط به دوره افشار است فقط یک دیوار کوتاه و یک برج بزرگ باقیمانده و باقی همه از بین رفته است. زمانی که پیشنهاد ثبت این اثر در فهرست میراث ملی را به اداره میراث‌فرهنگی سمنان دادیم اعلام کردند که اطلاعات دقیقی درباره تاریخچه این برج و اسناد مربوط به آن در دست نیست تا با استناد به آن اقدام به ثبت اثر کنند. من این مسئولیت را داوطلبانه قبول کردم که درباره این بنا تحقیق کرده و اطلاعات تاریخی مربوط به آن را گردآوری کنم. با یکی از کارکنان اداره میراث‌فرهنگی سمنان توانستیم وارد خانه‌ای که این برج در آن قرار دارد شویم و تصاویر و مستندات لازم را تهیه و با گردآوری اسناد تاریخی لازم پرونده ثبت ملی اثر را تهیه و همراه منابع و مدارک مربوط به اداره میراث سمنان ارائه کنیم؛ آنها هم برای اداره ثبت وزارت میراث‌فرهنگی ارسال کردند. اما به‌رغم پیگیری‌هایی که انجام دادیم در نهایت به این نتیجه رسیدیم که اراده‌ای برای ثبت این اثر وجود ندارد.»

مخلصی می‌گوید یکی از مواردی که اداره میراث‌فرهنگی به‌عنوان مانع ثبت اثر عنوان کرده این است که مالک خانه‌ای که برج در آن قرار گرفته راضی نیست که این اثر ثبت ملی شود و این اجازه را به میراث‌فرهنگی نمی‌دهد. او تأکید می‌کند که این مسئله از نظر قانونی وجاهت ندارد: «ما قوانین مربوط به ثبت آثار در فهرست میراث ملی را بررسی کردیم. در این قوانین چنین موردی ذکر نشده که برای ثبت یک اثر نیاز به رضایت مالک مجاور بنا باشد. این اثر یک نمونه منحصربه‌فرد باقیمانده از دوره افشاریه در سمنان است. حال رضایت مالک بنای مجاور این اثر نمی‌تواند مانع از ثبت اثری با این اندازه از اهمیت تاریخی در یک شهر شود. منافع ملی مقدم است بر این مسئله که فردی بخواهد برای تأمین منافع شخصی از ثبت اثر در فهرست میراث ملی و فراهم‌شدن زمینه حفاظت از آن اثر جلوگیری کند.» او تأکید می‌کند که طبق قوانین موجود وقتی یک اثر ثبت ملی می‌شود به مالکان مجاور اعلام می‌شود که این اثر بر اساس مواد و مستندات تاریخی واجد ارزش ثبت در فهرست میراث ملی بوده و لازم است ضوابط حفاظت از آن رعایت شود. پیش‌ازاین «مرتضی امیرجان» مدیر پایگاه بافت تاریخی سمنان؛ در خصوص موانع ثبت بنا در فهرست میراث ملی و ساخت‌وساز در مجاورت آن، به ایسنا گفته بود: «مالک خودش نمی‌خواهد که این ملک ثبت شود. این موضوع باید با رضایت مالک انجام شود، چون این برج در حیاط یک‌خانه قرار دارد و رضایت مالک الزامی است. ما کارهای پرونده را انجام داده‌ایم و ابلاغ به مالک نیز صورت‌گرفته است. مالک معترض است و مرجع رسیدگی به اعتراضات، وزارت میراث‌فرهنگی است. نامه را به آن‌ها ارسال کرده‌ایم تا بررسی کنند و نظر بدهند. در نهایت، ما نمی‌توانیم ضوابط حریم را برای مکان‌هایی که هنوز ثبت ملی نشده‌اند، اعمال کنیم.»

مخلصی معتقد است تعلل چهارساله اداره میراث‌فرهنگی به دلیل این بوده که بنای پنج‌طبقه مجاور برج به اتمام برسد و ثبت ملی اثر مانع ساخت آن نشود. به گفته او حالا که نه برج به ثبت ملی رسیده و نه شهرداری و میراث توانسته‌اند مانع از پیشرفت پروژه ساخت آن بنای 5 طبقه شوند، بهتر است با همین شرایط برج در فهرست میراث ملی ثبت شود تا آسیب بیشتری نبیند: «چون برج افشاری به ثبت نرسیده مانع قانونی برای ساخت این ساختمان بلندمرتبه که در مجاورت آن گودبرداری کرده و در حال ساخت است، وجود ندارد. متأسفانه آنها مجوزهای قانونی را از شهرداری گرفته‌اند و کارشان را بدون درنظرگرفتن اهمیت تاریخی این برج در شهر انجام می‌دهند. اما درعین‌حال تلاش ما بر این است که مانع از تخریب کامل بنا شویم و باثبت آن؛ حداقل برج را در همین شرایطی که دارد حفظ کنیم. چون اهمیت تاریخی زیادی دارد. ساختمانی که ساخته شده را هم دیگر نمی‌توانیم کاری کنیم.»
مخلصی با تأکید بر اهمیت تاریخی برج افشاری به‌عنوان یکی از معدود آثار معماری به‌جامانده از دوران افشاریه در ایران می‌گوید: «در همین استان سمنان بناهایی به ثبت ملی رسیده که اهمیت تاریخی آنها به‌مراتب از این بنا کمتر است پس مشکل اهمیت تاریخی نیست؛ چون تاریخچه آن کاملاً در پژوهش‌های انجام شده مشخص است. برای اثبات اهمیت و ارزش آن از اسناد و منابع دوره افشاریه استفاده کردیم؛ فکر نمی‌کنم در ایران تعداد بناهای به‌جامانده از دوره افشاری بیشتر از بیست بنا باشد. یکی از آنها در سمنان است و اهمیت بسیاری هم دارد. چرا نباید ثبت ملی شود؟ من کتابی در دست تألیف دارم به نام «بناهای دفاعی سمنان» در آن کتاب تمام این مسائل را ذکر خواهم کرد و دلایل ثبت‌نشدن این بنا و موانعی که پیش روی ما گذاشتند را هم خواهم نوشت.»

مخلصی که سال‌ها درباره قدمت برج و باروی افشاری در سمنان پژوهش کرده، می‌گوید: «علاوه بر تصاویر به‌جامانده از دوره قاجار؛ در سفرنامه‌ها و کتب و اسناد به‌جامانده در سال‌های بعد، از دوره افشاریه به این بنا اشاره شده است. «میرزا مهدی خان استرآبادی» منشی نادرشاه افشار و از مورخان دوره افشاریه که «جهان‌گشای نادری» و «دره نادره» از آثار بااهمیت اوست در کتابش آورده است که پس از حمله اشرف افغان به سمنان و تصرف قلعه شیر قاضی و بعد از آن جنگ مهمان‌دوست، نادرشاه به سمنان آمد و سه روز در این شهر اقامت داشت و دستوراتی داد؛ چیز دیگری در مورد این دستورات نگفته است. اما حدود دو دهه بعد صنیع‌الدوله در نوشته‌ای برج و باروی شهر را معرفی کرده و با جزئیات ذکر کرده که این برج‌وبارو شامل چند برج‌وبارو با این ابعاد و اندازه و مختصات است و در کنار آن آورده که این برج‌وبارو به دستور مستقیم نادرشاه ساخته شده است. «جیمز بیلی فریزر» نقاش و سیاح اسکاتلندی هم که در دوره قاجار به سمنان آمده بود در مورد این برج‌وبارو در سفرنامه‌اش صحبت کرده و توضیحاتی داده است.»

بنایی با این میزان اهمیت هنوز در شهر تاریخی سمنان مهجور و فراموش شده به حال خود رها شده و ساختمانی با قلدری در مجاورت آن در حال بالارفتن است. سال‌هاست که فعالان میراث‌فرهنگی درباره این بنا هشدار می‌دهند؛ اما نه گوش شهرداری شنوای این هشدارهاست و نه گوش میراث‌فرهنگی؛ حالا که موشک‌ها قصد جان بناهای تاریخی ایران کرده‌اند کنشگران میراث‌فرهنگی بیش از همیشه نگران بناهای مهجور مانده‌ای مثل برج افشاری هستند که در پی سال‌ها بی‌توجهی و تبعات سوءمدیریت میراث‌فرهنگی حالا تهدید جدیدی به نام جنگ را هم بر سر خود احساس می‌کنند.

مخلصی معتقد است: «باوجوداینکه این نگاه فنی و اصولی نیست؛ اما می‌توان از ساختمان مجاور برج که خط آسمان بنا را مخدوش می‌کند – و باوجود مخالفت‌ها ساخته شده و حالا با استفاده از وضعیت پیش‌آمده در جنگ با سرعت در حال تکمیل است – چشم‌پوشی و همچنان موضوع ثبت بنا در فهرست میراث ملی را دنبال کرد. هرچند اگر دادگستری و قوه قضاییه سمنان بخواهد کاری انجام دهد می‌تواند مانع بالارفتن این ساختمان شود که طبق طرح توسعه شهری نباید بیشتر از دوطبقه ساخته نشود؛ اما علاوه بر این بنا، ساختمان‌های بلندمرتبه دیگری در سالیان گذشته روبروی برج ساخته شده و منظر فرهنگی آن را مخدوش کرده‌اند که نمی‌توان آنها را تخریب کرد؛ بنابراین بهتر است با همین شرایط برج را ثبت ملی کنند تا از تخریب بیشتر آن جلوگیری شود.» به باور او اگر این برج ثبت ملی شود؛ می‌توان به حفاظت آن امید بیشتری داشت. حتی بعد از ثبت مالک خانه مجاور می‌تواند با رعایت ضوابط از فضای این برج – که البته نیاز به مرمت هم دارد – به‌عنوان یک کافه و یا مقصد گردشگری بهره‌برداری کند؛ اما متأسفانه هیچ اراده‌ای برای ثبت ملی آن وجود ندارد.