«امسال چهارمین سالی است که همایش یوز را با مشارکت مردم برگزار می‌کنیم. اعتبارات خاصی هم نداریم.» اینها گفته‌های «حمید غلامی»، همیار محیط‌زیست محلی در استان خراسان‌شمالی و شهرستان جاجرم، است. او به‌همراه سایر فعالان محیط‌زیست و مدیران محیط‌زیست در شهرستان و استان، نامه‌ای برای اداره‌کل میراث‌فرهنگی،‌ گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان‌شمالی فرستادند و از آنها خواستند همایششان ملی شود و شد. قرار بود چهارمین همایش را ۹ شهریور و به مناسبت روز ملی یوز برگزار کنند،‌ اما تراکم برنامه در آن روز،‌ باعث شد برنامه‌ریزی‌هایشان را برای ۱۳ آذر، یعنی روز جهانی یوز، داشته باشند. «سال‌ها با مردم کار کرده بودیم؛ از مدارس و دانش‌آموزان گرفته تا نشست‌های محلی، برنامه‌های توجیهی، آموزش‌ها و پروژه‌های مشارکتی. اما اینها پراکنده بود. همایش را طراحی کردیم تا فعالیت‌هایمان را به‌شکلی رسمی مطرح کنیم. مسئولان هم چالش‌ها را ببینند.»

پناهگاه حیات‌وحش میاندشت در سال‌های گذشته یک زیستگاه پویا و ارزشمند برای یوز بود و ثبت‌های مکرری از حضور یوزها داشتیم. اما برای چند سال تصویری از آنها در هیچ دوربینی نیامد،‌ تصور عمومی این بود که یوز برای همیشه میاندشت را ترک کرده است. اما جاجرمی‌ها نظرشان این نبود‌، آنها به تلاششان ادامه دادند و یوز را برگرداندند. «طبیعت جواب ما را داد.»

سالی که یوز در میاندشت دیده شد‌، جاجرمی‌ها سومین همایش را برگزار کردند‌، همایشی که برخی شرکت‌کنندگان را با مشکل مواجه کرد. «برای همایش سوم مخالفت‌هایی شد، اما درست همان سال که برگزاری همایش زیر سؤال رفته بود، ثبت تصویری مهم از یوز در میاندشت به‌ دست آمد و باعث شد خیلی‌ها با اشتیاق همراه شوند.»

وابسته بودن برگزاری همایش به سلیقه و نظر یک رئیس اداره،‌ فرماندار و… باعث شد جاجرمی‌ها به این فکر بیفتند که همایششان را ثبت ملی کنند. اداره محیط‌زیست هم همراهشان شد. «هدف ما این است که یک برنامه سالانه با مشارکت مردم داشته باشیم.»

چرا برای جاجرمی‌ها اینقدر این همایش مهم است؟ دلیل آن از نظر غلامی،‌ بی‌توجهی به میاندشت است. «می‌خواستیم کم‌لطفی‌ها را جبران کنیم. برای سال‌ها میاندشت در حاشیه بود و بسیاری از آن قطع امید کرده بودند. دیده‌ شدن یک یوز مادر و دو توله امید را برگرداند و همایش ما را تثبیت کرد. می‌خواستیم نشان دهیم فعالیت‌های مردم نتیجه دارد و مشارکت مردم جاجرم اثرگذار است.»

بارها در شبکه‌های اجتماعی دیده‌ایم یک سلبریتی فرق یوز و پلنگ را نمی‌داند یا بین یوز و یوزپلنگ تفاوت قائل می‌شود؛ اما در جاجرم، حتی بچه‌ها هم خط اشک یوز را می‌شناسند. «این نتیجه سال‌ها کار فرهنگی است. فیلم آخری که از مشاهده یوز در میاندشت منتشر شد، این را نشان می‌داد.»

فیلمی که غلامی از آن صحبت می‌کند، یک یوز مادر و چهار توله است. در پس‌زمینه صدای چند زن محلی و یک مرد می‌آید که با ذوق درباره یوز حرف می‌زنند. «برنامه‌های زیادی داشتیم؛ از تورهای پیاده‌روی گرفته تا دوچرخه‌سواری با شعار «در مسیر یوز آهسته برانید»، کلاس‌های آموزشی برای کودکان، نشست‌های محلی و… .»

حاصل فعالیت‌های مردم این شهرستان در همایش ارائه می‌شود تا هم مسئولان استانی و هم مسئولان و کارشناسان از سایر استان‌ها بیایند و ببینند جاجرمی‌ها در طول آن یک سال برای حفاظت از گربه‌سان در معرض خطر انقراض ایران چه کرده‌اند. «در مناطق محروم همیشه انگیزه‌ای برای بهتر دیده شدن وجود دارد. وقتی امکانات کمتر است، مردم تلاش می‌کنند داشته‌هایشان را بهتر نشان بدهند. جاجرم از نظر امکانات و توجه دولتی همیشه جزو کم‌برخوردارترین‌ها در کشور است، بودجه کمتر، توجه کمتر و فاصله زیاد از مرکز تصمیم‌گیری ما را در حاشیه قرار داده است. تلاش ما این بود که میاندشت دیده شود.»

دیده‌شدنی که غلامی از آن صحبت می‌کند، به آن معنا نیست که توران یا بقیه زیستگاه‌های یوز در حاشیه باشند. «ما دیدگاه فراجغرافیایی داریم. حرف ما این نیست به توران توجه نکنید،‌ بلکه می‌گوییم تمام زیستگاه‌های یوز باید در اولویت حفاظت باشند. فرقی هم بین توران،‌ نایبندان و میاندشت نیست.»

فعالان محیط‌زیست در میاندشت یک خویش‌کاری برای خودشان دارند؛‌ حفاظت از یوز! «ما از روی علاقه‌مان کار کردیم و نتیجه‌اش را در رفتار مردم و بازگشت یوز دیدیم. اگر هر جای جاجرم بروید با مردمی مواجه می‌شوید که یوز را به‌عنوان میراث خودشان می‌دانند. حالا در شهر ما همه پای کارند؛‌ زن و مرد یا پیر و جوان و حتی کودکان.»

در پناهگاه حیات‌وحش میاندشت، محیطبانان و همیاران جمعیت سم‌داران را هم به‌نحو محسوسی افزایش دادند. هشت‌نه سال پیش تعداد آهوهای میاندشت حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ فرد بود و الان به پنج هزار فرد رسیده است. در قرق کوه‌بهار هم جمعیت کل و بز از ۲۰۰ به دو هزار فرد رسیده است. «همه اینها نتیجه همراهی مردم است»

بزرگ‌ترین چالش اداره و فعالان محیط‌زیست جاجرم بی‌توجهی است. «انگار همه‌چیز باید فقط در توران خلاصه شود. ما هم قبول داریم توران مهم است، اما چرا باید میاندشت دیده نشود؟ چرا همه‌‌چیز فقط برای یک زیستگاه باشد؟»

پناهگاه حیات‌وحش میاندشت مانند بسیاری از مناطق با مشکل کمبود نیرو مواجه است. «این پناهگاه ۸۵ هزار هکتار وسعت دارد. طبق استاندارد محیط‌زیست باید پنج برابر تعداد فعلی محیطبان داشته باشیم.»

همایش مردمی با انگیزه  حفاظت

«احمد صفرزاده»، رئیس اداره محیط‌زیست جاجرم، هم مردم را بانی و برگزارکننده همایش‌های یوز در جاجرم عنوان می‌کند که تاکنون سه دوره آن برگزار شده است. «حتی هزار تومان هم از اعتبارات دولتی خرج نمی‌کنیم.»

گرچه دبیرخانه همایش محیط‌زیست است، اما حامیان مادی و معنوی آن مردم هستند؛ از سالن گرفته تا باقی مواردی که برای اجرای یک همایش نیاز است. «مردمی که از آن صحبت می‌کنم‌، همان اهالی شهرستان جاجرم و مدیر حفاظتگاه مردمی یوزکنام است. امیدواریم با ثبت ملی همایش اعتمادها به آن بیشتر شود و شاهد مشارکت در سطح گسترده‌تر باشیم.»

صفرزاده انگیزه شکل‌گیری این همایش‌ها را تمایل اهالی برای نشان دادن ظرفیت‌های طبیعی و میراثی جاجرم می‌داند. «همایش اول چندان مورد استقبال نگرفت‌، اما پیگیری برای اجرای دوره‌های بعدی آن باعث شد کم‌کم جا بیفتد و شاهد حضور استاندار‌، نماینده مجلس و… در آن باشیم.»