خاطره عجیبی است؛ آن‌قدر کوچک که شاید هیچ‌کس فکر نمی‌کرد روزی ارزش دلتنگ‌شدن داشته باشد. وقتی ماشین چند ساعت در جاده می‌راند، شیشه جلو و چراغ‌هایش پر می‌شد از لکه حشرات. راننده در پمپ‌بنزین دستمالی خیس می‌کرد و شیشه را پاک می‌کرد. مزاحم بودند، سمج بودند و کسی دوستشان نداشت. حالا جاده‌ها طولانی‌تر شده‌اند، ماشین‌ها سریع‌تر و سفرها بیشتر، اما شیشه‌ها اغلب تمیزترند. شاید این تمیزی، خبر خوبی نباشد.

دانشمندان برای این خاطره ساده اصطلاحی ساخته‌اند: «پدیده شیشه جلو»؛ مشاهده‌ای غیررسمی که می‌گوید تعداد حشراتی که هنگام رانندگی با شیشه خودرو برخورد می‌کنند، نسبت به دهه‌های گذشته کمتر به نظر می‌رسد. خود شیشه خودرو ابزار علمی دقیقی برای اندازه‌گیری جمعیت حشرات نیست، اما چیزی که پشت این مشاهده عامیانه ایستاده، مدت‌هاست دانشمندان را نگران کرده است.

سکوتی میان بال‌های کوچک

یکی از مشهورترین پژوهش‌ها در این زمینه، داده‌های ۲۷ساله مناطق حفاظت‌شده آلمان را بررسی کرد. نتیجه تکان‌دهنده بود: زیست‌توده حشرات پرنده در طول فصل بیش از ۷۵ درصد کاهش یافته بود. در میانه تابستان، این کاهش به بیش از ۸۰ درصد می‌رسید؛ عددی که دیگر نمی‌شد آن را به خاطره مبهم چند راننده نسبت داد.

البته جهان حشرات را نمی‌توان با یک عدد توضیح داد. وضعیت گونه‌ها، مناطق و زیست‌بوم‌ها یکسان نیست و پژوهشگران درباره ابعاد جهانی این کاهش همچنان با احتیاط سخن می‌گویند. بااین‌حال، مجموعه تحقیقات زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. تغییر کاربری زمین، نابودی و تکه‌تکه‌شدن زیستگاه‌ها، آفت‌کش‌ها، آلودگی نوری، شهرنشینی و تغییرات اقلیمی، هرکدام می‌توانند بخشی از این پازل باشند. پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند فشار این عوامل در بسیاری از زیست‌بوم‌ها هم‌زمان عمل می‌کند.

موجودات کوچکی که جهان را نگه داشته‌اند

مشکل اینجاست که ما حشرات را معمولاً در لحظه مزاحمت می‌بینیم؛ پشه‌ای کنار گوش، مگسی روی میز یا مورچه‌ای در آشپزخانه. کمتر به این فکر می‌کنیم که همین جهان ریز و گاه دوست‌نداشتنی، بخشی از ماشین پیچیده حیات را می‌گرداند.

بسیاری از حشرات گرده‌افشان‌اند، گروهی مواد آلی را تجزیه می‌کنند و بسیاری نیز غذای پرندگان، دوزیستان، خزندگان و دیگر جانوران هستند. حذف آن‌ها شبیه برداشتن چند پیچ کوچک از پلی بزرگ است. شاید پل همان لحظه فرو نریزد، اما چیزی در ساختمان آن تغییر کرده است. و شاید ترسناک‌ترین بخش ماجرا همین آرام‌بودن آن باشد.

انقراض همیشه با صدای افتادن آخرین درخت یا تصویر آخرین حیوان یک گونه همراه نیست. گاهی با کم‌شدن چیزهایی آغاز می‌شود که آن‌قدر عادی بوده‌اند که حتی ارزش شمردن نداشته‌اند؛ یک شب تابستانی که پروانه‌های کمتری دور چراغ می‌چرخند، باغچه‌ای که زنبور کمتری دارد یا جاده‌ای که آرام‌تر شده است. ما معمولاً فقدان را زمانی می‌فهمیم که چیزی برای مقایسه باقی مانده باشد. نسل بعد شاید حتی نداند شیشه خودرو زمانی پس از یک سفر تابستانی چه شکلی می‌شد. شاید به همین دلیل باید گاهی به تمیزی شیشه ماشین هم مشکوک شد.طبیعت همیشه با فریاد خبر نمی‌دهد که حالش خوب نیست.گاهی فقط کمتر به شیشه می‌خورد.