گونه‌ها چندین بار در معرض خطر قرار می‌گیرند

پژوهشی با عنوان «افزایش مواجهه مهره‌داران خشکی‌زی با رویدادهای حدی متعدد تا ۲۰۸۵» که در سال ۲۰۲۶ در مجله «Nature Ecology & Evolution» منتشر شده، مواجهه ۳۳ هزار و ۹۳۶ گونه دوزیست، پرنده، پستاندار و خزنده را با چهار رخداد حدی اقلیمی در ۷۹۴ منطقه بوم‌شناختی بررسی کرده است. براساس این پژوهش، تا سال ۲۰۵۰ به‌طور متوسط ۷۴ درصد از محدوده‌های جغرافیایی بررسی‌شده در معرض موج‌های گرما قرار می‌گیرند. این رقم برای آتش‌سوزی‌های شدید ۱۶ درصد، خشکسالی ۸ درصد و سیلاب رودخانه‌ای ۳ درصد است.

مسئله مهم‌تر در اینجا، افزایش تعداد مناطقی است که گونه‌ها در آنها با بیش از یک نوع رخداد حدی روبه‌رو می‌شوند. براساس این مدل‌سازی، در سال ۲۰۵۰ حدود ۱۴ درصد از محدوده پراکنش گونه‌ها در معرض دست‌کم دو نوع رخداد شدید اقلیمی قرار می‌گیرند که این عدد تا سال ۲۰۸۵ به ۳۶ درصد می‌رسد. همچنین، در سناریوی بدبینانه، تا سال ۲۰۸۵ حدود ۴۴ درصد از محدوده پراکنش گونه‌ها در معرض چند رخداد اقلیمی قرار می‌گیرند. وقوع متوالی خشکسالی، گرما، آتش‌سوزی و سیلاب در یک سال یا سال‌های پی‌درپی می‌تواند فشارهای واردشده بر گونه‌های حیات‌وحش را تشدید کند.

پیامد این وضعیت برای گونه‌ها، از تغییر رفتار و کاهش موفقیت تولیدمثل تا افت جمعیت و حتی حذف محلی آنهاست. براساس یافته‌های این پژوهش، موج گرما موجب کم‌آبی، تنش حرارتی، کاهش کیفیت اسپرم و موفقیت تولیدمثل در پرندگان و پستانداران و کاهش بقای تخم و نوزاد در خزندگان می‌شود.

خشکسالی برای دوزیستان با از دست‌رفتن زیستگاه‌های تولیدمثلی و کاهش بقا همراه است. آتش‌سوزی مستقیماً حیوانات را از طریق شعله، دود و گرما از بین می‌برد، زیستگاه و منابع غذایی را کاهش می‌دهد و مهاجرت را مختل می‌کند. سیلاب نیز موجب غرق‌شدن، تخریب زیستگاه و کاهش جمعیت می‌شود. پژوهشگران در نهایت هشدار می‌دهند که ممکن است سرعت تغییرات اقلیمی از سرعت سازگاری بسیاری از گونه‌ها بیشتر باشد؛ موضوعی که گونه‌های دارای محدودیت جغرافیایی را بیشتر تهدید می‌کند.

ایران از پدیده‌های حدی در امان نیست

در ایران نیز در سال ۲۰۲۵ پژوهشی با نام «پدیده‌های حدی اقلیمی نزدیک‌مدت در ایران براساس تحلیل مخاطرات هم‌زمان»، این موضوع را در فاصله سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۸ بررسی کرده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که خطر اقلیمی در ایران بیشتر و بیشتر می‌شود. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تا سال ۲۰۲۸، بیش از ۳۶ درصد از مساحت کل ایران جزو پهنه‌هایی با خطر بالای اقلیمی است. این در حالی است که در دوره پایه، ۲۷ درصد از کشور جزو این پهنه‌ها بود.

این پژوهش از جابه‌جایی کانون‌های خطر در ایران می‌نویسد: «در گذشته، غرب ایران، از ارومیه تا خلیج فارس و ادامه آن در زاگرس، بیشترین تأثیر را از تغییر اقلیم می‌پذیرفت. اما در دهه آینده، چهار منطقه غرب ایران در مرز عراق، شرق کشور نزدیک مرز افغانستان، شمال‌شرق و بخش‌های وسیعی از جنوب کوه‌های زاگرس به‌عنوان کانون‌های خطر شناسایی شده‌اند. جنوب زاگرس به‌دلیل ترکیب خشکسالی‌های پیاپی و امواج گرمایی طولانی، غرب کشور با ترکیب امواج گرمایی، خشکسالی و بارش‌های سنگین و شرق با ترکیب امواج گرمایی و خشکسالی، کانون‌های اصلی این خطر خواهند بود.»

همچنین یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در مناطقی مانند جنوب زاگرس، غرب و شرق ایران، جانوران به‌طور هم‌زمان با گرما، کم‌آبی و در برخی موارد سیلاب روبه‌رو می‌شوند. پژوهشگران هشدار می‌دهند که ترکیب این رویدادها، مانند گرما و خشکسالی در شرق یا گرما، خشکسالی و بارش سنگین در غرب، خطر اقلیمی را افزایش می‌دهد. به اعتقاد آنها، این مناطق نیازمند برنامه‌ریزی فوری برای سازگاری هستند.

چه آسیبی گونه‌های ایران را تهدید می‌کند؟

همین حالا هم تغییر اقلیم آثار خود را بر تنوع زیستی ایران گذاشته و پناهگاه‌ها، رفتارهای حرکتی، چرخه زادآوری و ترکیب جوامع جانوری ایران را دستخوش دگرگونی کرده است. مقالات زیادی آثار تغییر اقلیم را بر گونه‌های مختلف جانوری ایران، نظیر پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان، بررسی کرده‌اند که در ادامه از آنها برای فهم شدت تأثیر گرمایش زمین بر پراکندگی گونه‌ها استفاده می‌کنیم.

پژوهشی با نام «تأثیرات تغییر اقلیم بر جابه‌جایی ارتفاعی پستانداران بزرگ در البرز» که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است، تغییرات ارتفاعی پستانداران را بین سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۲ میلادی در «منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی» بررسی کرده است. براساس داده‌های این پژوهش، طی این سال‌ها متوسط دمای روزانه فصل گرم سال، از اوایل خرداد تا اواخر شهریور، بین ۲ تا ۲.۵ درجه سانتی‌گراد افزایش و رطوبت نسبی هوا بین ۴ تا ۴.۵ درصد کاهش یافته است. اما نباید این موضوع را تغییری ساده در دما دید، زیرا این نوسانات اقلیمی رفتار حرکتی و جمعیت پستانداران شاخص منطقه را مستقیماً تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در نتیجه این تفاوت دمایی، مرال کوچ تابستانه خود به ارتفاعات «گلستانک» را ۱۵ تا ۲۰ روز زودتر از دو دهه گذشته آغاز می‌کند و به‌جای اواسط خرداد، در اواخر اردیبهشت به مناطق مرتفع می‌رسد. البته گرمای زودرس باعث رشد زودهنگام علوفه در فصل‌های زیستی حساس شده و توانسته است بقای گوساله‌ها و موفقیت زادآوری مرال‌ها را تقویت کند. این روند در سال‌های اخیر جمعیت تابستانی آنها را در ارتفاعات گلستانک افزایش داده است. بنابراین، دست‌کم در مورد مرال و در شرایط بررسی‌شده در این پژوهش، بخشی از پیامدهای تغییر اقلیم می‌تواند در کوتاه‌مدت به نفع این گونه باشد؛ اما چنین اثری را نمی‌توان به کل چرخه زیستی یا دیگر اجزای زیستگاه تعمیم داد.

موضوع برای خرس قهوه‌ای متفاوت است. در این منطقه، خرس قهوه‌ای جابه‌جایی ارتفاعی محدودتری دارد و افزایش دما و رطوبت تأثیری بر افزایش جمعیت این گونه نداشته است. حتی کاهش رطوبت نسبی هوا، دسترسی خرس‌ها به منابع غذایی کلیدی‌شان، نظیر حشرات و میوه‌های جنگلی، را محدود کرده است. این چالش غذایی، همراه با گرمایش هوا، خرس‌های قهوه‌ای را مجبور به خروج از مرزهای مناطق حفاظت‌شده می‌کند و موجب افزایش تعارض میان انسان و حیات‌وحش می‌شود.

تمام این جابه‌جایی‌های فصلی در حالی رخ می‌دهد که موانع انسانی، مانند «جاده چالوس»، وجود ۲۲۶ روستا و ۴۰۰ کیلومتر جاده آسفالته در منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی، کریدورهای کوچ این پستانداران را با تهدید جدی روبه‌رو ساخته است.

اثر تغییر اقلیم بر پرندگان و خزندگان ایران

پژوهش «ارزیابی تهدیدهای تغییر اقلیم علیه تنوع زیستی و مناطق حفاظت‌شده ایران» در سال ۲۰۲۴ روی ۳۹۴ گونه پرنده در ایران تحقیق کرده و به این نتیجه رسیده است که با تشدید تغییر اقلیم تا سال ۲۰۷۰، زیستگاه‌های این جانوران دگرگونی شدیدی را تجربه می‌کنند. تحت بدبینانه‌ترین سناریوی اقلیمی، ۲۲۰ گونه از پرندگان به‌طور میانگین ۵۷.۱ درصد از زیستگاه‌های مناسب خود را از دست می‌دهند، درحالی‌که گستره زیستی ۱۷۴ گونه دیگر، به‌دلیل جابه‌جایی محدوده زیستی، افزایش می‌یابد. علاوه‌براین، پژوهش نشان می‌دهد که پوشش حمایتی پارک‌های ملی برای پرندگان از ۳۲.۲ درصد کنونی به ۱۹.۹ درصد افت می‌کند. این خطرات برای پرندگان آبزی جدی‌تر است، چراکه بیشتر پناهگاه‌های حیات‌وحش ایران در مناطق خشک واقع شده‌اند و پوشش حمایتی کافی برای زیستگاه‌های آبی ارائه نمی‌دهند.

در همان مطالعه، وضعیت خزندگان کشور به‌مراتب بحرانی‌تر ارزیابی شده است. این پژوهش با بررسی ۷۲ گونه خزنده نشان می‌دهد که ۴۸ گونه با کاهش شدید ۶۶.۶ درصدی محدوده زیستگاهی خود مواجه می‌شوند و محدوده زیستی تنها ۲۴ گونه افزایش می‌یابد. برای نمونه، مناطق زیستی مناسب گونه‌هایی مانند «اسکینک شنایدر» با افتی چشمگیر روبه‌رو می‌شود. هم‌زمان، میزان حفاظت از این جانوران در مناطق تحت مدیریت افول شدیدی خواهد داشت؛ به‌نحوی‌که پوشش زیستگاهی خزندگان در پناهگاه‌های حیات‌وحش از ۱۲.۹ درصد فعلی به تنها ۲.۵ درصد و در پارک‌های ملی از ۱۸.۴ درصد به ۶.۸ درصد سقوط می‌کند. این یافته‌ها ضرورت بازنگری و گسترش مرزهای مناطق حفاظت‌شده ایران را بیش‌ازپیش آشکار می‌سازد.

سرنوشت دوزیستان ایران

برای دوزیستان، وضعیت بسیار نامناسب‌تر است. دوزیستان ایران به‌دلیل پوست منفذدار و وابستگی مستقیم چرخه زندگی و زادآوری‌شان به آب و رطوبت، از آسیب‌پذیرترین گروه‌های جانوری در برابر تغییر اقلیم به شمار می‌روند. ارزیابی ۱۹ گونه دوزیست ایرانی در پژوهش «جابه‌جایی پراکنش دوزیستان ایران تحت‌تأثیر تغییرات اقلیمی و شناسایی پناهگاه‌ها برای حفاظت مؤثر» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، نشان می‌دهد که تحت سناریوهای اقلیمی بدبینانه، تا سال ۲۱۰۰، با افزایش دمای ۲.۶ تا ۴.۸ درجه سانتی‌گرادی و کاهش ۳۵ درصدی بارندگی در ایران، بیش از ۴۰ درصد از گونه‌های دوزیست کشور در معرض خطر انقراض قرار می‌گیرند. براساس یافته‌های این گزارش، بیشتر گونه‌های قورباغه‌ها، وزغ‌ها و سمندرها بخش عمده زیستگاه‌های مناسب خود را از دست می‌دهند و ناچارند برای بقا به‌سمت ارتفاعات بالاتر البرز و زاگرس و جنگل‌های هیرکانی عقب‌نشینی کنند. البته تعداد محدودی از دوزیستان که انعطاف‌پذیری زیستی بیشتری دارند، مانند قورباغه بلوچی، وزغ زیتونی و قورباغه درختی خاورمیانه، می‌توانند زیستگاه خود را به مناطق جدید در جنوب و جنوب‌شرق گسترش دهند.

وضعیت زیستگاه مورچه‌های ایران

تغییر اقلیم فقط بر مهره‌داران خشکی‌زی اثرگذار نیست. پژوهش «جابه‌جایی گونه‌های مورچه در پی تغییر اقلیم؛ پیش‌بینی آینده پراکنش مورچه‌ها با مدل‌های اقلیمی» در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این پدیده، جوامع بندپایان و حشرات را نیز دستخوش دگرگونی کرده است. بررسی پنج گونه شاخص مورچه در محدوده‌ای ۳.۱۷ میلیون هکتاری، از حوضه «دریاچه گاوخونی» در ارتفاع ۱۳۸۰ متری تا ارتفاعات ۲۵۵۰ متری زاگرس مرکزی، نشان می‌دهد که گرم‌شدن هوا باعث جابه‌جایی زیستگاه مناسب این گونه‌ها می‌شود. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که مناطق کم‌ارتفاع دشت و استپ ممکن است مطلوبیت خود را تا ۳۵ درصد از دست بدهند، درحالی‌که مناطق مرتفع‌تر تا ۲۲ درصد مطلوب‌تر می‌شوند و به پناهگاه‌های جدیدی برای این گونه‌ها تبدیل می‌شوند.

قلمروگشایی ماهی‌های غیربومی

اکوسیستم‌های آبی نیز از گرمایش زمین در امان نیستند. مقاله‌ای که سه گونه ماهی غیربومی از جنس کپورچه‌ها و ماهی‌های حوض را در آب‌های داخلی ایران بررسی کرده، نشان می‌دهد که افزایش دمای آب، به‌ویژه دمای سالانه و دمای خشک‌ترین فصل، و شاخص ردپای انسانی، محرک‌های اصلی گسترش این ماهیان مهاجم هستند.

مدل‌سازی‌های پیشرفته اقلیمی تا سال ۲۰۶۰ میلادی نشان می‌دهد که تحت سناریوی بدبینانه گرمایش، زیستگاه‌های مناسب برای ماهی حوض تا ۶۰.۴۸ درصد و برای گونه گینبونا تا ۲۸.۸۵ درصد گسترش می‌یابد. با گرم‌ترشدن آب‌ها، گونه‌های ماهی قرمز و کاراس به‌سمت حوضه‌های ساحلی و گونه گینبونا به‌سمت حوضه‌های مرکزی و کوهستانی قلمروگشایی می‌کنند. این امر رقابت شدید بر سر منابع غذایی و جابه‌جایی گونه‌های بومی را در پی دارد و تنوع زیستی آب‌های شیرین ایران را با خطری جدی روبه‌رو می‌سازد.