کارخانه سیمان و صدایی که از پل تمبی فراتر نرفت

تاوان آسیب‌های چندوجهی صنایع آلاینده و توسعه ناپایدار را زیست‌بوم و مردم ساکن مناطق مختلف در حالی می‌پردازند که ذی‌نفع این صنایع نیستند و درصورت اعتراض، صدایشان هم به جایی نمی‌رسد. نمونه‌اش مردم گلگیر که بارها این جمله را تکرار کرده‌اند: «تا حالا صدایمان از پل تمبی (مرز بین مسجدسلیمان و گلگیر) به آن طرف‌تر نرسیده است.»

یکی از صنایع بسیار آلوده‌کننده محیط‌زیست خوزستان کارخانه سیمان «گلگیر» مسجدسلیمان است، کارخانه‌ای که نتوانسته به‌طور کامل به اهداف توسعه‌ای خود برسد و درعین‌حال، از استانداردهای محیط‌زیستی هم عقب مانده است.

کارخانه سیمان «گلگیر» سال ۱۳۷۹برای تأمین سیمان پروژه‌هایی همچون سدهای کارون ۲ و ۳ و سد کرخه راه‌اندازی شد. مردم منطقه به امید توسعه اشتغال زمین‌های کشاورزی خود را به این کارخانه واگذار کردند، اما غافل از اینکه این مجموعه صنعتی فقط ۳۵۰ نیرو را در چارت خود پیش‌بینی کرده بود. نه‌تنها مردم بیکار ماندند بلکه آینده‌ای تاریک زیر سایه غبار این کارخانه، برای مردم روستاهای اطراف و محیط‌زیست منطقه رقم خورد.

به حدود پنج کیلومتری گلگیر که می‌رسیم، دود سفید ناشی از کارخانه سیمان که در آسمان و طبیعت بدون فیلتر رها شده، نظرمان را جلب می‌کند، همان دود آلوده‌ای که موجب خشک شدن بسیاری از درختان منطقه هم شده است. به‌علاوه، با بیماری‌های پوستی و گوارشی در گلگیر که ناشی از آلودگی‌های محیط‌زیستی است، از محل مسئولیت‌های اجتماعی کارخانه سیمان گلگیر درمانگاهی دائمی ساخته نشده است که به مردم منطقه و حتی کارکنان کارخانه خدمات ارائه دهد.  

گلگیر از توابع مسجدسلیمان است و به هفتکل، باغملک و ایذه دسترسی دارد،‌ شهر تا پیش از احداث کارخانه هم امکاناتی نداشت و حالا آلودگی‌های ناشی از فعالیت کارخانه سیمان نیز دامنگیر آن شده است. در شهر اثری از فعالیتی که مرتبط با مسئولیت‌ اجتماعی کارخانه سیمان باشد،‌ به چشم نمی‌خورد. پل مسیر دسترسی به شهدای گمنام و پارک آسماری که دچار فرونشست شده، با دال‌های بتنی موجود در کارخانه سیمان قابل‌ترمیم است، اما مدیران کارخانه از ارائه خدمات تا این حد جزئی هم خودداری می‌کنند. به‌نظر می‌رسد آنها  به اشتغال ۳۰۰ نیروی کارگری گلگیر در کارخانه سیمان اکتفا کرده‌اند.

این صنعت آلوده‌کننده محیط‌زیست بین دو منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌‌زیست، یعنی منطقه شکارممنوع «آسماری» (فاصله ۲۰۰متری با ذخیره بسیار غنی درختان بلوط) و منطقه حفاظت‌شده «کرایی»، قرار گرفته است. همین نزدیکی به مناطق طبیعی و شهر باعث شده گردوغبار کارخانه سیمان گلگیر هم جامعه انسانی ساکن گلگیر را تحت‌تاثیر خود قرار دهد و هم زیستمدان این دو منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست را! دودکش‌های کارخانه‌های سیمان انواع مختلفی از مواد سمی و آلاینده‌های محیطی را به هوا آزاد می‌کنند که برای سلامت انسان‌ها، گیاهان و اکوسیستم‌های اطراف تهدید جدی به‌شمار می‌روند. برخی از این مواد سمی که در ده‌ها مقاله علمی به آن اشاره شده است، عبارتند از:

• کارخانه‌های سیمان مقدار زیادی دی‌اکسید کربن (CO₂) تولید می‌کنند که یکی از گازهای گلخانه‌ای است و موجب تغییراقلیم می‌شود.
• اکسیدهای نیتروژن (NOx) می‌توانند منجر به ایجاد باران‌های اسیدی و آلودگی هوا شوند. همچنین، اکسیدهای نیتروژن می‌توانند مشکلات تنفسی مانند آسم را تشدید کنند.
• اکسیدهای گوگرد (SOx) می‌توانند منجر به باران‌های اسیدی شوند و برای سلامت انسان و گیاهان مضر هستند. اکسیدهای گوگرد در تماس با رطوبت به اسید سولفوریک تبدیل می‌شوند که می‌تواند به خاک و گیاهان آسیب برساند.
• یکی از مهمترین آلاینده‌ها در کارخانه‌های سیمان، گردوغبار است که می‌تواند شامل ذرات ریز سیلیکات‌ها و سایر مواد معدنی باشد. این ذرات به‌شدت برای ریه‌ها و سیستم تنفسی انسان مضر هستند و می‌توانند به بیماری‌های ریوی مزمن منجر شوند.
• فلزات سنگین مانند آرسنیک، کادمیوم، سرب و کروم می‌توانند در غبار تولیدی کارخانه‌های سیمان وجود داشته باشند. این فلزات می‌توانند موجب آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی شوند و برای سلامت انسان و موجودات زنده مضر هستند.
• دوده و هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای (PAHs) به‌دلیل احتراق ناقص سوخت‌ها در کارخانه‌ها تولید می‌شوند، می‌توانند سرطان‌زا باشند و در اثر تماس طولانی‌مدت با آنها، مشکلات جدی برای سلامتی به‌وجود آید. این مواد آلاینده، به‌ویژه وقتی که کنترل دقیقی بر انتشار آنها انجام نشود، می‌توانند تأثیرات منفی زیادی بر سلامت انسان، گیاهان و محیط‌زیست داشته باشند. برای کاهش این آلودگی‌ها، کارخانه‌های سیمان باید از تکنولوژی‌های فیلترینگ و تصفیه گازها استفاده کنند.

همچنین، صنعت سیمان قرار گرفته در این منطقه تهدیدی جدی برای درختان بومی نظیر بلوط و حتی زمین‌های کشاورزی است. فعالیت کارخانه به‌ویژه در فصول خشک سال، تولید مقادیر زیادی گردوغبار را به‌دنبال دارد که به پوشش گیاهی، به‌ویژه درختان بلوط آسیب وارد کند. این گونه به آلودگی‌های محیطی حساس است و تجمع گردوغبار بر روی برگ‌ها و ساقه‌هایش می‌تواند باعث کاهش فرایند فتوسنتز و درنتیجه ضعف در سیستم ایمنی‌اش شود. به‌علاوه، کارخانه‌های سیمان معمولاً از مواد شیمیایی و آلاینده‌های مختلفی در فرایند تولید استفاده می‌کنند که می‌توانند به خاک و منابع آبی اطراف منطقه منتقل شوند. این آلودگی‌ها می‌توانند به خاک منطقه آسیب برساند و مواد مغذی لازم برای رشد درختان بلوط را کاهش دهند. برای تأمین نیازهای کارخانه سیمان، منابع آب زیرزمینی یا سطحی استفاده می‌شوند‌، درنتیجه درختان بلوط که به آب زیرزمینی وابسته‌اند، با کاهش منابع آبی مواجه می‌شوند.