سه روز پیش صدای انفجاری مهیب بندرعباس را لرزاند. دود، آتش و موجی از شوک، محله‌های اطراف بندر شهید رجایی را درنوردید. عملیات امداد همچنان ادامه دارد و علت دقیق انفجار تا این لحظه مشخص نشده است، اما یک پرسش مهم باقی می‌ماند: این شهر آسیب‌دیده چگونه و با چه اولویت‌هایی باید دوباره احیا شود؟
انفجار در بندر رجایی، به عنوان یکی از مهم‌ترین بنادر تجاری کشور، فقط اثرات فوری و آشکار ندارد. در این‌گونه حوادث، آسیب‌های مستقیم به مردم و زیرساخت‌ها شاید در ابتدا به چشم بیایند، اما اثرات غیرمستقیم به‌تدریج خود را در ابعاد مختلف اجتماعی و اقتصادی نشان می‌دهند؛ از تعطیلی موقت یا دائمی فعالیت‌های بندر که منجر به اختلال در زنجیره تأمین کالا و کالاهای اساسی می‌شود، تا کاهش صادرات و واردات که اقتصاد محلی و ملی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این فرایند نه‌تنها بر شاغلان در بندر، بلکه بر مشاغل و خانواده‌های وابسته به آن‌ها نیز اثرگذار است. در کنار این، فشار روانی ناشی از اضطراب و نگرانی از تکرار چنین حوادثی در آینده، می‌تواند سلامت روانی مردم را تحت تأثیر قرار دهد و آسیب‌های بلندمدتی ایجاد کند که یک‌شبه قابل‌حل نیست.

گام اول: نیازسنجی
«رضا واعظی‌زاده»، کارشناس امور داوطلبان سازمان داوطلبان هلال‌احمر به «پیام ما» می‌گوید تصوری سطحی‌انگارانه است اگر فکر کنیم که فقط در فجایعی مانند سیل و زلزله مردم مستقیماً با بحران درگیر می‌شوند و نیاز فوری به کمک ندارند: «کاری که بخش ما در دل سازمان جمعیت هلال‌احمر انجام می‌دهد، ساماندهی و خدمات داوطلبان به سانحه‌دیدگان یک حادثه است.»
این کارشناس درباره وظیفه این سازمان توضیح می‌دهد: «حوزه کار سازمان داوطلبان، ساماندهی خدمات داوطلبی در حادثه است؛ اما امداد حرفه امداد و نجات اگرچه به عهده هلال‌احمر است؛ اما به عهده سازمان ما نیست و برعهده سازمان امداد و نجات هلال‌احمر است. آنها اقدامات امداد و نجات را انجام می‌دهند؛ اما کار ما پاسخ به بازماندگان حادثه است.»
به گفته او در چنین حوادثی «نیازسنجی» یک اولویت اصلی است: «متأسفانه تصور عده‌ای از امدادرسانی به مردم، غذارسانی و اسکان اضطراری مانند چادرزدن است؛ بنابراین مردم این منطقه نیازی ندارند. اما باید بدانیم که جنس حوادث با یکدیگر بسیار متفاوت است.»
او در این باره به مثالی اشاره می‌کند: «تصور کنید در شهری در فاصله چند روز پنج قتل سریالی کودکانی که در حال رفتن به مدرسه هستند، انجام می‌شود. در این شرایط شاید والدین کودکان به دلیل فشار روانی، اجازه ندهند فرزندشان به‌تنهایی به مدرسه برود. این یک حادثه است و در این شرایط نیاز مردم، یک «حمایت روانی» است؛ بنابراین نیازهایی متناسب با این حادثه وجود دارد که باید برطرف شود.» واعظی‌زاده می‌گوید اتفاقی که در بندرعباس افتاده نیز از جنس همین حوادث است: «شوک چنین حادثه‌ای بر مردم را باید در نظر گرفت. پس گام اول این است کسانی که در هلال‌احمر یا سازمان مدیریت بحران وزارت کشور فعالیت دارند بدانند که نیاز مردم چیست.»
او اشاره می‌کند که موضوع «نیازسنجی» را نیز می‌توان دسته‌بندی کرد: «بخشی از این نیازسنجی فوری است؛ به این معنا که یکسری از پاسخ‌هایی که سانجه می‌دهیم پاسخ اضطراری است مثل خاموش‌کردن آتش. اما بعد از آن تازه‌کار بخش داوطلبان هلال‌احمر و سایر نهادهای حمایتی شروع می‌شود که قرار است به خانواده‌های آسیب‌دیده خدمات‌رسانی‌هایی انجام شود.»

این کارشناس توضیح می‌دهد که اکنون دربارهٔ حادثهٔ بندر رجایی، یک سری نیازهای کلی وجود دارد که بیشتر در محور حمایت‌های روانی تعریف می‌شوند: «حتی مدرک آموزشی‌ای وجود دارد تحت عنوان حمایت‌های روانی پس از سوانح. این حمایت روانی صرفاً اعزام نیروی تراپیست و مشاوره به آسیب‌دیدگان و پاسخ سریع اضطراری نیست. به عبارت دیگر، چنین کاری این‌گونه انجام نمی‌شود که یک تیم مشاوره اعزام شود تا مثلاً طی سه روز کارشان را انجام دهند و برگردند.»
به گفتهٔ واعظی‌زاده، تیم‌هایی باید به‌طور مداوم چند ماه در منطقهٔ حادثه‌دیده حضور داشته باشند: «اما باز هم این همهٔ اقدامات لازم نیست. احساس همدردی هم موضوع مهم دیگری است که صرفاً با یک پیام تسلیت محقق نمی‌شود. باید اقدام عملی انجام شود تا افراد حادثه‌دیده بدانند که مورد توجه قرار گرفته‌اند.» او مثال می‌زند: «در این اتفاق حتماً ماشین‌هایی در محل حادثه آسیب دیده‌اند. ممکن است شماری از صافکارها به‌طور داوطلبانه اعلام کنند که به این منطقه می‌روند و ماشین‌های آسیب‌دیده را رایگان تعمیر می‌کنند یا تیمی به‌صورت داوطلبانه مسجد را برای کسانی که عزیزی را از دست داده‌اند، هماهنگ کنند. این‌ها همان اقدامات داوطلبانه‌ای است که حول محور حمایت‌های روانی تعریف می‌شوند.» به گفتهٔ او، در چنین شرایطی مدیریت کردن این منابع داوطلبی هم بسیار مهم است: «ساماندهی نشدن نیروهای داوطلب یکی از مشکلات است. باید در نظر داشت که هماهنگی‌های لازم صورت گیرد و موازی‌کاری اتفاق نیفتد.»

حمایت‌های روانی در سطوح مختلف
بعد از نیازسنجی اولیه یا هم‌زمان با آن، چالش‌های مردم باید شناسایی شوند: «پس از این حادثه، ما با یک سری افرادی مواجهیم که شغلشان را از دست داده‌اند. مثلاً فردی که باید برای کامیون‌اش ماهیانه قسط می‌داده، حالا با تعطیل شدن فعالیت‌های بندر نمی‌تواند بارگیری کند، کارگری که آنجا کار می‌کرده، بیکار می‌شود و….»
او می‌گوید که حتی در این اتفاق، خانه‌هایی در روستاهای اطراف تخریب شده‌اند که نیازمند کمک هستند: «باید جدای از خدمات بازسازی این خانه‌ها، بسته‌های معیشتی به این افراد داده شود که نگران نیازهای روزمرهٔ خود نباشند. همهٔ این موارد از نظر ما در بخش داوطلبان، ذیل محور حمایت‌های روانی قرار می‌گیرند.»
واعظی‌زاده توضیح می‌دهد که خود مشاوره و تراپی هم سطح‌بندی دارد: «به این معنا که ما تیمی داریم که فقط باید به خانواده‌هایی که مرگ دیده‌اند مشاوره بدهد یا تیمی داریم که فقط به مصدومان مشاوره می‌دهد. برای مثال، اگر آثار انفجار به کسی آسیب جسمی زده، ممکن است تا یک سال با شنیدن هر نوع صدای انفجاری بترسد.»
او آسیب‌دیدگان از یک سانحه را نیز به دو دسته تقسیم‌بندی می‌کند: «آسیب‌دیدگان مستقیم کسانی هستند که به دلیل آن حادثه دچار مشکل شده‌اند، اما افرادی هم هستند که به دلیل امدادرسانی دچار حادثه می‌شوند. امدادگر آتش‌نشانی، امدادگر هلال احمر و… همه تحت تاثیر قرار می‌گیرند و نیاز به مشاوره دارند.» به گفتهٔ او، چادرهای هلال احمر اکنون در منطقه هستند که به امدادگران خدمات ارائه می‌دهند؛ از تعویض لباس گرفته تا غذا رسانی: «بندر یک‌شبه درست نمی‌شود. چندین ماه طول می‌کشد و افراد زیادی هم درگیر این اتفاق هستند.»

مدیریت رسانه در زمان بحران
واعظی‌زاده معتقد است در هنگام وقوع سوانح این‌چنینی، مدیریت رسانه اهمیت بسیاری دارد: «رعایت نشدن پروتکل‌ها در مدیریت رسانه در مواقع بحران یکی از مشکلات است. هم‌اینک اطلاع‌رسانی، کُند اتفاق افتاد و اطلاعات رسانه‌ها شفاف و دقیق نیست. این اتفاق در زمان حادثهٔ متروپل، زلزلهٔ کرمانشاه، زلزلهٔ بم و… هم افتاد. مرجعیت اطلاع‌رسانی هم بر عهدهٔ یک نفر نیست که محور اصلی باشد و بر اساس او اطلاع‌رسانی انجام شود. در این مواقع طبیعتاً شایعه ایجاد می‌شود و منافع کشور هم آسیب می‌بیند.»
او توضیح می‌دهد که اکنون ویدیوهایی در فضای مجازی منتشر می‌شود که جنازهٔ افراد را نشان می‌دهد: «یک فرد عادی با دیدن آن‌ها ممکن است چند دقیقه ذهنش درگیر شود، اما کسی که عزیزش را از دست داده، بسیار بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرد.»
فاجعهٔ بندر شهید رجایی، فقط محدود به بندر نمی‌شود. بازسازی بندر، فقط بازسازی اسکله و انبارها نیست؛ بلکه بازسازی اعتماد، امنیت روانی و زندگی عادی مردمی است که به هر شکلی درگیر این اتفاق هستند. بنابراین اگر این نیازهای پنهان نادیده گرفته شوند، منجر به بحران‌هایی جدی‌تر در آینده خواهند شد.