وقتی بازار جهانی تبریز در آتش سوخت و در فاصله‌ای کوتاه میدان حسن‌آباد تهران طعمه شعله‌های آتش شد، بسیاری از مسئولان درباره توجه به موضوع ایمنی در محدوده بازارهای تاریخی سخن گفتند. همان روزها آمارهای نه‌چندان دقیقی هم درباره بناهای تاریخی موجود در محدوده بازار تهران که تبدیل به انبار کالا شده‌اند و یا در معرض خطر قرار دارند، تهیه شد تا به قول مدیران شهری «برنامه‌ای برای ساماندهی آنها» تهیه شود، که نشد. حسن‌آباد فراموش شد و بازار تاریخی تهران و تبریز و سمنان و اصفهان و شیراز و … هم به روال قبل به کار خود ادامه دادند و حتی به دودگرفتگی‌های بعد از حادثه در دالان‌ها و زیر گنبدهای بازار عادت کردند؛ اما کاری برای ایمن‌سازی بازار و رهایی از شر سیم‌های به‌هم‌تنیده برق و حجره‌های پر از کالای بدون تجهیزات اطفای حریق نکردند و گویی با نادیده گرفتن حقیقت روشنی که پیش چشمشان است، به استقبال فاجعه می‌روند.

توجه به نکات ایمنی در هیاهوی بازار گم‌ شده است

«جلال ملکی»، سخنگوی سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، در آخرین اظهارات خود درباره وضعیت بازارهای تاریخی تهران هشدار داده و گفته است: «در بازارهای قدیمی تهران بسیاری از نکات ایمنی رعایت نمی‌شود و این مسائل باعث می‌شود در حوادث مختلفی مثل حریق، امدادرسانی با مشکل مواجه شود. در این محدوده هنگام بروز حوادثی مثل حریق، آتش‌نشانان برای کمک به افراد و اطفای حریق با مشکلات زیادی مواجه شدند. معابر در محدوده بازار بسیار باریک هستند و عملاً امکان تردد خودروهای حریق که بزرگ هستند، وجود ندارد. ما این مشکلات را با استفاده از لوله‌های بسیار بلند و خرید خودروهای کم‌عرض‌تر، تا حدی حل کرده‌ایم؛ اما باز هم شاهد هستیم برخی از این کوچه‌ها و خیابان‌ها حتی کمتر از یک متر عرض دارند که کار ما را بسیار سخت می‌کنند.» اما نکته دیگری که ملکی بر آن تأکید دارد، مسئله تغییر کاربری‌ها و بی‌توجهی به ایمنی در بناهای تاریخی بازار است.

یکی از مهمترین نکات در سخنان او موضوع سیم‌کشی‌های برق است، مسئله‌ای که بدون کنکاش و حتی داشتن نگاه کارشناسی و تخصصی می‌توان به بحرانی بودن وضعیت و بی‌سامانی شرایط آن در دالان‌های بازار پی برد. ملکی تأکید دارد: «اکثر سیم‌کشی‌های برق در بازار بسیار قدیمی هستند و حتی عمر بیش از ۵۰ سال دارند که هر لحظه ممکن است دچار جرقه و اتصالی شوند و اتفاقات ناگواری را رقم بزنند.» او درباره رعایت نکات ایمنی در بازارها و انبارها گفت: «در اغلب مواقع هیچ نوع خاموش‌کننده یا سیستم اعلام و اطفای حریقی در این مراکز وجود ندارد و اگر در چند مغازه تجهیزاتی وجود داشته باشد، افراد استفاده از آنها را بلد نیستند و یا تعداد خاموش‌کننده‌های موجود، برای این حجم از وسایل، کافی نیست»

ستون فقرات شهر در خطر است

بازارها در شهرهای تاریخی ایران از عصر صفوی و قاجار و در مواردی پیشتر از آن به‌جا مانده‌اند و هنوز هم ستون فقرات کلانشهرها محسوب می‌شوند. مسئله ایمنی و همچنین اتخاذ تدابیری برای حفاظت از این مجموعه‌ها موضوع تازه‌ای نیست و بارها در مقاطع مختلف در مورد آن هشدار داده شده است، اما تعدد متولیان توجه به مقوله ایمنی در این محدوده‌ها باعث شده هریک توپ را به زمین دیگری بیندازند. چندی پیش رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران بر ضرورت نگاه حاکمیتی به مقوله ایمن‌سازی بازار تأکید کرد و گفت: «منطقه ۱۲ در معرض ریسک‌هایی چون زلزله، فروریزش، قنات و بافت فرسوده قرار دارد و بازار تهران یکی از کلیدی‌ترین موضوعات این منطقه از نظر مدیریت بحران است. باید نگاهی حاکمیتی با حضور نمایندگان وزارت میراث به ایمن‌سازی بازار وجود داشته باشد. مطرح شدن محدودیت‌های میراث‌فرهنگی در امر ایمن‌سازی بازار تهران در هیئت دولت می‌تواند راهگشا باشد».

پیش از تعطیلات نوروز هم «ناصر امانی»، عضو شورای شهر تهران، درباره ایمنی بازار تهران هشدار داده و با بیان اینکه بازار تهران نیازمند طرح جامع ویژه است، گفته بود: «باید پیوست‌های فرهنگی و اجتماعی هم در این طرح لحاظ شود». اما همچنان تا لحظه وقوع یک حادثه هیچ‌یک از این اظهارنظرها و هشدارها جدی گرفته نمی‌شود. همان‌طورکه جلال ملکی درباره وضعیت ایمنی در پایتخت گفته است: «از مسئولان گرفته تا مردم عادی هنوز هیچ‌کس به باور ایمنی نرسیده و درواقع فرهنگ و باور ایمنی هنوز در کشور ما جا نیفتاده است و فقط بعد از حوادث بحرانی، یک تبی در جامعه راه می‌افتد و خیلی زود خاموش می‌شود. آموزش ایمنی و فرهنگسازی هنوز اولویت ما نشده. بنابراین، نمی‌توان از افراد انتظار داشت به ایمنی به‌اندازه سایر مسائل اهمیت دهند.» تأمین ایمنی در بازارهای تاریخی، نیازمند اراده‌ای چندجانبه از سوی مدیران شهری مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی و کسبه است، اما شکل‌گیری این اراده بدون آگاهی از اهمیت این مجموعه‌های منسجم و درهم‌تنیده که بخش مهمی از تاریخ شهرها را روایت می‌کنند، امکانپذیر نیست.