در حال حاضر، مؤسسات و پژوهشگاه‌های متعددی بر روی زبان‌ها و گویش‌های محلی ایرانی پژوهش می‌کنند و در تلاشند تا این زبان‌ها و گویش‌ها را زنده نگه‌دارند، اما تمام تلاش و یافته‌های ایشان در همان دم‌و‌دستگاه دانشگاهی و پژوهشگاهی خلاصه می‌شود و کسی جز پژوهشگران این عرصه به نتایج و یافته‌های آنان رجوع نمی‌کنند. یکی از دلایل عدم توجه همگانی به این یافته‌ها و پژوهش‌ها، فاصله بسیار زیاد آنها با واقعیت ذهنی و زبانی جامعه مورد پژوهش است و دیگری عدم کارایی این یافته‌ها در حفظ و نگهداری این زبان‌هاست.

دیروز مرکز دائرةالمعارف اسلامی از «دانشنامه برخط زبان‌ها و گویش‌های محلی» رونمایی کرد. این دانشنامه که در فضای اینترنتی در دسترس همگان قرار گرفته است، در بر دارنده اطلاعاتی کلی از زبان‌ها و گویش‌های محلی ایرانی است و می‌توان با جست‌وجوی زبان و یا گویش مورد نظر به اطلاعات جالب توجهی دست یافت. اما به‌نظر می‌رسد این تلاش ارزشمند و قابل‌تقدیر که برای حفظ و پاسداشت زبان‌ها و گویش‌های محلی انجام شده است، چندان کارایی‌ای برای حفظ و نگهداری این زبان‌ها و گویش‌ها ندارد.

زبان‌ها و گویش‌های محلی هر جامعه‌ای در بر دارنده و بیان‌کننده ذهن جمعی آن جامعه محلی است. ارتباطات بین جوامع مختلف که در جهان امروز گسترش روزافزون یافته است، تداخل و وام‌گیری زبانی را در پی دارد و در این میان زبان‌هایی که بیش از بقیه نیاز زبانی روز را پاسخگو باشند، بیشتر گسترش می‌یابند و کلمات و ساختشان بیش‌ازپیش در سایر زبان‌ها منتشر می‌شود.

زبانی می‌تواند به‌روز شود و نیاز روز جامعه را پاسخگو باشد که زبانی زنده و خودکارکرد باشد. بدین‌معنی که در ذهن و روان زبانگرانش سیطره داشته باشد و زبانگر با آن زبان ببیند و بفهمد و بیندیشد. زبان زنده را می‌توان همان «خانه وجود» هایدگر دانست که انسان را به‌تمامی در احاطه دارد و انسان را گریز و فراری از آن نیست.

مطمئناً هیچ زبانی نمی‌تواند تمام نیازهای ذهنی جامعه خود را به‌تنهایی پوشش دهد. چه بسیار ذهنیاتی که سوار بر کلمات از جامعه‌ای به جامعه‌ای دیگر وارد می‌شوند. ازاین‌رو، وام‌گیری زبانی جریانی طبیعی و همیشگی بین زبان‌هاست تا توسعه ذهنی و اندیشگانی جوامع مختلف را به‌هم نزدیک و هم‌پایه کند و توسعه انسانی در کل جهان با اختلافاتی هرچه کمتر روی دهد. منتها در این دادوستدهای زبانی، زبان‌هایی که کلمات و ساخت‌های وام‌گیری‌شده را بومی می‌کنند و رنگ‌وبوی محلی می‌زنند، با یاری داشته‌های جهانی توسعه می‌یابند و زبان‌هایی ماندگار می‌شوند. اما اگر زبانی از داشته‌های جهانی وام‌گیری نکند و یا اینکه کلمات و ساخت‌های خارجی را با همان رنگ‌و‌بوی مبدأ در خود بگنجاند، کم‌کم به ضعف و اضمحلال می‌رسد. این قاعده در مورد تمام زبان‌ها جاری و ساری است و زبان‌ها و گویش‌های محلی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. زبانی و گویشی که جامعه زبانی‌اش از آن فاصله می‌گیرند و رنگ‌وبوی زبان و گویش خود را بر تمام واردات زبانی و گویشی نمی‌زنند، نمی‌تواند ماندگار باشد.

پژوهش‌های زبانشناسی و گویش‌شناسی اگرچه بسیار ارزشمندند، اما نمی‌توانند مانع مرگ زبان‌ها و گویش‌ها شوند. اگر حفظ و صیانت زبان‌ها و گویش‌ها مدنظر است، لازم است این زبان‌ها به رسمیت شناخته شوند و همراه با دانشنامه‌های مختلفی که در این زمینه منتشر می‌شود، لغت‌نامه‌های برخط این زبان‌ها و گویش‌ها راه‌اندازی شود تا در ارتباط و کاربرد هرچه بیشتر زبانگران و گویشوارن به «خانه وجود»ی بدل شوند که رنگ‌وبوی‌‌شان ذهن زبانگران و گویشوران را تحت سیطره بگیرد و زنده و پویا به توسعه خود ادامه دهند.