بیشه‌زارهای «دز»،‌ تنها پناهگاه گوزن‌های زرد ایرانی در طبیعت‌

برنامۀ کمک‌های کوچک از چه سالی در ایران آغاز به کار کرده و در چه حوزه‌هایی فعالیت می‌کند؟

برنامه کمک‌های کوچک (SGP) به‌عنوان بخشی از تسهيلات محيط‌زيست جهانی (GEF) در برنامۀ توسعۀ سازمان ملل متحد (UNDP) از سال ۲۰۰۲ در ایران اجرا می‌شود. این برنامه درحال‌حاضر در ۱۲۷ کشور برای ترویج نوآوری‌های جامعه‌بنیاد، ظرفیت‌سازی و توانمندسازی، پروژه‌های مشارکتی را توسط سازمان‌های مردم نهاد و محلی اجرا می‌کند. برنامه SGP در ایران بیش از ۳۵۰ پروژه‌ را در زمینه‌های حفاظت از تنوع‌زیستی، تغییرات آب‌وهوایی، جلوگیری از تخریب سرزمین، حفاظت از آب‌های بین‌المللی، کاهش تأثیرات مواد شیمیایی، و مناطق تحت حفاظت عرفی جوامع محلی اجرا کرده است. حفظ محیط‌زیست همراه با مردم و اشتغال‌زایی مبتنی بر توان محیطی، از ارکان اصلی برنامه SGP است. این برنامه با کمک جوامع محلی و سازمان‌های غیردولتی در پی آن است تا راه‌حل‌های محلی مؤثر شناسایی و ارائه  شود، راه‌حل‌هایی که با حفظ منابع‌طبیعی و محیط‌زیست در سطح محلی به حفظ محیط‌زیست جهانی منجر می‌شود.

  آیا پروژۀ احیای گوزن زرد، اولین تلاش این نهاد برای احیای این گونه بود؟

پروژۀ «ظرفیت‌سازی و آموزش جوامع محلی حاشیۀ زیستگاه دز برای احیا و حفاظت مشارکتی گوزن زرد ایرانی» اولین پروژۀ برنامۀ کمک‌های کوچک در زمینۀ حفاظت مشارکتی گوزن زرد ایرانی با مشارکت جوامع محلی در زیستگاه اصلی خود است. اقدامات مربوط‌به انتقال و معرفی مجدد گوزن زرد ایرانی از سال ۱۳۹۸ توسط مؤسسۀ حافظان حیات‌وحش شیردال با همکاری ادارات کل حفاظت محیط‌زیست استان خوزستان و استان ایلام آغاز شده بود؛ در ادامه باتوجه‌به اهمیت و نقش پررنگ جوامع محلی در حفاظت مشارکتی این گونۀ با ارزش، پروژۀ برنامۀ کمک‌های کوچک در سال ۱۴۰۱ با هدف ظرفیت‌سازی و آموزش جوامع محلی و ذی‌نفعان حاشیۀ زیستگاۀ دز همراه با رهاسازی و پایش گونۀ گوزن زرد ایرانی تصویب شد و در برنامه اجرایی پروژه قرار گرفت. البته از اهداف دیگر این پروژه، می‌توان به احیای قسمت‌هایی از بیشه به‌وسیلۀ کاشت گونه‌های گیاهی بومی‌ منطقه نام برد. همچنین یک فیلم مستند حرفه‌ای از تاریخچۀ گوزن زرد ایرانی در کشور و اهمیت حفاظت و احیای آن در دست تولید است که در پایان پروژه اکران می‌‌شود.

 برنامه کمک‌های کوچک، جایگاه خود را در این پروژه چه‌طور می‌بیند؟ آیا تنها جایگاه حامی‌ مالی را دارد یا در حوزه‌های دیگر نیز فعال است؟

این پروژه با حمایت فنی و مالی برنامۀ کمک‌های کوچک اجرا شده است. البته باید توجه کرد که برنامۀ کمک‌های کوچک بیش‌از یک برنامۀ کمک مالی صرف است؛ این برنامه تلاش می‌کند از طریق ایجاد شراکت­‌ها و شبکه­‌ها در جامعۀ مدنی، ترویج گفت‌وگو دربارۀ خط‌‌مشی‌ها با دولت در تمام سطوح، ادغام‌کردن نیازهای جوامع محلی و حاشیه‌ای در برنامه‌های ملی و ترغیب آگاهی و مشارکت عمومی، به ایجاد محیطی قادرکننده­ در کشورها برای پرداختن به موضوعات محیط‌زیستی جهانی و دستیابی به اهداف توسعه پایدار کمک کند. 

پروژه را چطور ارزیابی می‌کنید؟

پروژه‌های برنامۀ کمک‌های کوچک درحین اجرا با حضور مجری پروژه و ذی‌نفعان به‌صورت مشارکتی پایش می‌شوند تا پیشرفت کار مورد ارزیابی قرار گیرد. تاکنون خوشبختانه پروژه براساس چارچوب منطقی طرح پیش رفته است و نتایج مثبتی حاصل شده که توانسته است از طرف معاونت محیط طبیعی و تنوع‌زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست و مدیرکل ادارۀ محیط‌زیست خوزستان مورد تقدیر واقع شود. تاکنون در دوازده روستا، فعالیت‌های آموزشی و ظرفیت‌سازی اجرایی شده و از شروع پروژه، رهاسازی تعداد سی فرد گوزن زرد ایرانی در بیشه‌زار دز انجام شده است. همچنین اخیراً مشاهدۀ یک گوساله نیز ثبت شده است که باعث شادی مردم محلی و سایر ذی‌نفعان شده و زحمات و تلاش‌های چندین‌سالۀ گروه مؤسسۀ حافظان حیات‌وحش شیردال به ثمر رسیده است که در فیلم مستند نیز به آن پرداخته می‌شود. بعد از کسب مجوزهای لازم برای نصب گردنبند ماهواره‌ای، گزارش پایش آن نیز تهیه می‌‌شود.

  این پروژه را چند ساله می‌بینید و برنامه‌ای برای تمدید آن وجود دارد؟

برنامه‌های معرفی مجدد گونه‌های جانوری معمولا پنج‌ساله یا شش‌ساله تعریف می‌شود؛ اما طبق سند این پروژه، مدت زمان اجرا دو سال برنامه‌ریزی و تصویب شده است. لزوم ادامۀ فعالیت‌های پروژه براساس تأثیرات آنها و همچنین درخواست‌ها وجود دارد، اما نحوۀ ادامۀ پروژه نیازمند بررسی بیشتر و گفت‌وگو با سازمان‌های متولی است.

 در سایر مناطق نیز پروژه‌های احیایی در نظر گرفته شده یا محدود به پارک ملی «دز» می‌شود؟

بله. برنامۀ کمک‌های کوچک در سطح کشور، پروژه‌های حفاظت مشارکتی دیگری نیز اجرا کرده است؛ اما پروژۀ حفاظت مشارکتی گوزن زرد ایرانی فعلاً محدود به دز است.

حفاظت جمعی از گوزن زرد

کنارهم قرارگرفتن چهار ضلع حفاظت از گوزن زرد