تجربه تاریخی ایران از هشت سال جنگ تحمیلی عراق و تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی طی دوازده روز اخیر، بار دیگر اهمیت زیرساخت‌های دفاع شهری و ضرورت آمادگی شهرها برای مواجهه با بحران‌های نظامی را به صدر اولویت‌های حوزه مدیریت شهری و شهرسازی کشور بازگردانده است. در روزهای پرالتهاب اخیر که حملات موشکی، شهرهای کشور را در وضعیت آماده‌باش قرار داد، غیبت پناهگاه‌های عمومی استاندارد و نبود طراحی‌های ایمن در بسیاری از مناطق شهری، به‌ویژه کلانشهرهایی همچون اصفهان، به‌وضوح احساس شد.

|پیام ما| رئیس‌جمهور در جمع مدیران سازمان حفاظت محیط‌زیست با تأکید بر توقف توسعه در فلات مرکزی ایران، خواستار انتقال طرح‌های توسعه‌ای به سواحل جنوبی شد و گفت: اگر شرایط فراهم بود، دولت را به منطقه مکران منتقل می‌کردم.

براساس آخرین آمار و طبق تابلوی منابع و مصارف دولت از حوضه زاینده‌رود معادل یک‌هزار و ۹۷۶ میلیون مترمکعب برداشت می‌کند. وزارت نیرو اعلام کرده است با هدف تأمین آب صنایع در این حوضه آبریز، حفظ محیط‌زیست استان، احیای زاینده‌رود و گاوخونی و جلوگیری از فرونشست بیشتر زمین، با انتقال آب دریای عمان در فاز نخست امکان انتقال ۷۰ میلیون مترمکعب آب را فراهم کرده است؛ عددی کمتر از «یک‌سی‌ام» برداشت فعلی. کارشناسان هشدار می‌دهند که نه‌تنها این حجم آبی نمک‌زدایی شده -که اتفاقاً بسیار گران هم استحصال می‌شود- کمکی به محیط‌زیست و زاینده‌رود نخواهد کرد، بلکه ممکن است با گسترش بیشتر صنایع و جمعیت‌پذیری به‌واسطه اشتغال، مشکلات محیط‌زیست نیز تشدید شود. کارشناسان بخش آب، فقط کاهش برداشت قابل‌توجه از این حوضه را علاج می‌دانند. آنان معتقدند همین ۷۰ میلیون مترمکعب آب، در بخش کشاورزی جایگزین خواهد شد، نه حقابه محیط‌زیستی.

دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با تاکید بر تدوین برنامه فوری برای کاهش برداشت از سفره های آب زیر زمینی گفت:مهم‌ترین راه‌ حل برای مقابله با فرونشست، کاهش یا توقف برداشت از سفره‌ های آب زیرزمینی است بنابراین باید مناطق بحرانی را با پهنه‌بندی خطر شناسایی و در اولویت‌های بالا برداشت را متوقف شود.

|پیام ما| خشکسالی، تنش آبی و پدیده‌های حدی موضوعاتی که یونسکو در گزارش اخیر خود در مورد آنها هشدار داده و اعلام کرده است حدود ۷۳ درصد از سایت‌های میراث جهانی در کشورهای مختلف در معرض تهدید ناشی از این پدیده‌ها قرار دارند. تهدیدهایی که از سویی ریشه در تغییراقلیم دارد و از سویی مربوط به مدیریت ناپایدار منابع به‌ویژه منابع آبی و توسعه نامتوازن است. براساس تازه‌ترین تحلیل یونسکو و مؤسسه منابع جهانی (WRI)، مجموع این عوامل ساختار و ارزش‌های فرهنگی و طبیعی این مکان‌های منحصربه‌فرد را که میراث بشری محسوب می‌شوند، با خطر جدی مواجه کرده است. هر چند در گزارش یونسکو به مخاطراتی که آثار جهانی ایران را تهدید می‌کند، اشاره‌ای نشده است اما در سال‌های اخیر کارشناسان بارها در مورد تهدیدات مرتبط با مخاطرات آبی به‌ویژه فرونشست زمین که نتیجه مدیریت غیراصولی منابع آب زیرزمینی است، هشدار داده‌اند. براساس آخرین گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، سایت‌های تاریخی در ایران از جمله تخت‌جمشید، نقش‌جهان، مسجدجامع اصفهان، گنبد سلطانیه و شهر تاریخی یزد در معرض آسیب‌های شدید ناشی از فرونشست قرار دارند. این بررسی نشان داده است از ۶۳ سایت میراث جهانی ایران ۲۷ سایت در مناطق پرخطر فرونشست زمین قرار دارند. کارشناسان و پژوهشگران راهکارهایی برای محافظت از این آثار هم ارائه داده‌اند و همچنان مطالعاتی در این زمینه در حال انجام است، در گزارش اخیر یونسکو نیز راهکارهایی به دولت‌ها پیشنهاد شده تا میزان آسیب ناشی از این مخاطرات را به حداقل برساند و خواستار تقویت تاب‌آوری، مدیریت پایدار آب و بهره‌گیری از تجربه‌های محلی و فناوری‌های نوین برای جلوگیری از بروز فاجعه‌ای فرهنگی شده است.

ایرانیان هزاران سال پیش با آب نه‌تنها زیستند، بلکه تمدن ساختند؛ از اساطیر زرتشتی که آب را مقدس می‌دانستند تا باستان‌شناسانی که نخستین نشانه‌های کشاورزی و یکجانشینی را در فلات ایران یافته‌اند. تاریخ فرهنگی آب در این سرزمین، تاریخی است از احترام، خرد و همیاری. با این‌همه اما بحران کم‌آبی موضوع تازه‌ای در کشور ما نیست و سال‌هاست از آن گفته می‌شود. حتی پیش از فاجعه و در دهه‌های دورتر هم افرادی از حوزه علوم انسانی مانند محمدابراهیم باستانی پاریزی نسبت به آنچه که موجب بی‌آبی می‌شود، هشدار داده بودند. روز شنبه، دهم خردادماه، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های «کرآبی» با موضوع تاریخ فرهنگی آب در ایران برگزار شد. این برنامه با نمایش مستند «تالان» ساخته «محمدصادق دهقانی» همراه بود که زخم‌های امروز بر پیکر طبیعت را بازخوانی کرد و از فاجعه کم‌آبی که با آن مواجه‌ایم، گفت. در این نشست «ژاله آموزگار»، پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی و «مرتضی فرهادی»، جامعه‌شناس و مردم‌شناس از پیشینه ایرانیان و آنچه بودیم، گفتند. «داریوش رحمانیان» هم درباره کرآبی چندین دهه در ایران سخنرانی کرد و در گفت‌وگو با «پیام ما» توضیح داد که چرا توسعه پایدار بدون آب و نگاه تاریخی به آن بی‌معناست.

|پیام ما| با فرونشستن زمینِ زیر پای میلیون‌ها نفر در کشور، موجی از هشدارها از درون و بیرون کشور به‌پا خواسته است. در هفته‌های اخیر، سه رسانه معتبر ایتالیایی به بررسی ابعاد بحران فرونشست در تهران و البته سراسر ایران پرداختند؛ پدیده‌ای نگران‌کننده که دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت؛ نه در خیابان‌های فرورفته تهران، نه در نگاه رسانه‌های جهانی. بحران تا حدی گسترش یافته است که به‌گفته یکی از کارشناسان ایرانی مرکز علوم زمین پوتسدام، «دیگر قابل‌حل نیست»، مگر با تغییر الگوی توسعه و طراحی مدلی ۵۰ساله در راستای پایداری. در ادامه به محتوای سه گزارش مورد بحث در «Renewable Matter» مجله‌ای تخصصی در حوزه اقتصاد چرخشی و نوآوری‌های پایدار، «لیبرو تکنولوژیا» مجله آنلاین فناوری و همین‌طور روزنامه آنلاین «ایل پست» می‌پردازیم که فرونشست زمین در ایران را فراتر از فاجعه‌‌ای محیط‌زیستی، نشانه‌ای از بحرانی عمیق‌تر می‌دانند که باید فوراً برای مقابله با آن وارد عمل شد.