کشور به مرکز نقشه تجارت جهانی بازمی‌گردد؟

بانگ چند گوزن در جنگل می‌پیچد. «پیمان» می‌گوید این «صداهای پسرانه» از گلوی مرال نر جوانی می‌آید که هنوز جفتی پیدا نکرده. دقیقه‌ای بعد، ارتفاعات جنوبی ارفع‌کوه از صدای مرالی بزرگ به لرزه می‌افتد. در عصر یکی از آخرین روزهای فصل گاوبانگی، گوزن‌های قرمز هنوز سرمست‌اند. «تا چند سال پیش این‌همه بانگ مرال نبود.» «داریوش» می‌گوید «مرال‌ها می‌دانند که اینجا دیگر امن است» و «مرال‌ها می‌دانند» را محکم ادا می‌کند. آنها دوست و برادرند، نگهبانان این راشستان بزرگ، حافظان مرال‌های تیزرو در یکی از آخرین نقاط بکر ایران.

صید بی‌رویه کوسه در خلیج‌فارس، این گونه را در معرض انقراض قرار داده است. کوسه‌‌ماهی‌ها از نسل ماهیان غضروفی اولیه هستند که با وجود ممنوعیت‌های اعمال‌شده، برداشت فراگیر و عرضه آنها در بعضی رستوران‌ها و بازارهای محلی ادامه دارد. این روند در سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های مهم حوزه شیلات و محیط‌زیست تبدیل شده است؛ چراکه شکار گسترده آنها، چه برای استفاده از گوشت و چه برای فروش باله، زنجیره غذایی را بر هم می‌زند و تنوع‌زیستی خلیج‌فارس را تهدید می‌‌کند.

در اواسط ماه شهریور، جنگل‌های شمال ایران میزبان یکی از شگفت‌انگیزترین و حساس‌ترین پدیده‌های طبیعی می‌شود؛ گاوبانگی. این اصطلاح به دوره جفت‌گیری مرال‌ها یا همان گوزن‌های قرمز اشاره دارد، که در آن مرال‌های نر با فریادهای بلند، هم گوزن‌های ماده را به قلمرو خود جذب می‌کنند و هم برای رقبای نر خط و نشان می‌کشند. این دوره که حدوداً از ۱۵ شهریور تا ۱۵ مهرماه برگزار می‌شود، با نمایش قدرت و رقابت‌های شدید میان نرها همراه است و نقش حیاتی در بقای این گونه دارد. درعین‌حال، همین نمایش طبیعی باشکوه، مرال‌ها را در معرض خطر شکارچیانی قرار می‌دهد که با تقلید صدای گوزن‌های نر، آنها را فریب می‌دهند و شکار می‌کنند. از نظر برخی کارشناسان، تهدید دیگری که بقای این گوزن‌ها را به خطر می‌اندازد، برگزاری تورهای علمی و تخصصی گاوبانگی است. به‌ همین‌ دلیل، سازمان حفاظت محیط‌زیست ورود و حضور افراد بدون مجوز سازمان حفاظت محیط‌زیست را در عرصه‌های جنگلی و مناطق حفاظت‌شده ممنوع اعلام کرده است.

«اول قاچاق،‌ دوم قاچاق،‌ سوم قاچاق، چهارم تخریب زیستگاه!» «آرش حبیبی‌آزاد»، پرنده‌نگر، مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی حفاظت از پرندگان شکاری را این‌طور دسته‌بندی می‌کند. اما قاچاق هم شیوه‌های مختلف دارد. «رضا کیامرزی»، دامپزشک و پژوهشگر پرندگان شکاری، از تغییر روش‌های برداشت شکاری‌ها از طبیعت در سال‌های اخیر می‌گوید: «در گذشته، بیشتر جوجه‌های نابالغ صید می‌شدند، اما اکنون مشتری‌ها تمایل بیشتری برای خرید پرندگان بالغ دارند. صید یک پرنده بالغ، از بین بردن چندین جوجه بالقوه است و چرخه تولید نسل را دچار اختلال می‌کند.» «ایمان ابراهیمی»، حفاظتگر، نیز روی موضوع دیگری تأکید دارد: «الگوی حفاظت ما از پرندگان، مشابه پستانداران و سایر گونه‌ها، در محدوده مناطق چهارگانه است، درحالی‌که قاچاق و صید آنها در مناطق آزاد اتفاق می‌افتد.» این روزها هم‌زمان با شمارش پرندگان شکاری مهاجر توسط پرنده‌شناسان و پرنده‌نگرها در مناطق شمالی ایران،‌ گروه دیگری هم سخت درگیر پرندگان هستند؛‌ قاچاقچیان و رابط‌هایشان. آنها در شمال و جنوب ایران به کار صید و زنده‌گیری و انتقال محموله‌های پرندگان بومی و مهاجر به کشورهای عربی مشغول‌اند. دسته سومی هم داریم که پرندگان را از کشورهای آسیای میانه و مرزهای شرقی از ایران عبور می‌دهند تا به دست مشتریان برسانند؛ در بازار سیاه!

«من بشخصه مخالف شکارم. در عمرم هم شکار نکرده‌ام. اما به صرف مخالفت من، سه میلیون اسلحه شکاری در دست مردم ایران دود و شکار متوقف نمی‌شود؟ در مقوله مدیریت و حفاظت از حیات‌وحش ما با مسائل و پیچیدگی‌های زیادی روبه‌رو هستیم و با صرف مخالفت زبانی با یک فرایند نه‌تنها کار درست نمی‌شود، بلکه ممکن است نتیجه بیش از یک دهه تلاش‌، در عرض یک‌ هفته‌ از بین برود و نابود شود.» اینها صحبت‌های «طاهر قدیریان»، کارشناس حیات‌وحش، است. «افشین دانه‌کار»، استاد دانشگاه تهران، نیز قرق‌ها را ظرفیت بخش خصوصی در عرصه حفاظت می‌‌داند، همچنان که «حامد ابوالقاسمی»، حفاظتگر و دبیر انجمن حفاظتگاه‌های خصوصی حیات‌وحش، معتقد است نتیجه نادیده‌گرفتن ظرفیت مردمی و مخالفت با صدور پروانه شکار، قلع‌وقمع حیات‌وحش و افزایش تعارضات خواهد بود.

«اگر در ایران به زنان و حضورشان در جایگاه‌های متفاوت نگاهی عادلانه یا حداقل نگاهی برابر با مردان وجود داشت، احتمالاً اولین کاری که می‌کردم شرکت در آزمون محیطبانی بود.» این را «چکاوک عباسپور» می‌گوید. او جزو نسل دهه هفتادی‌های حفاظتگر است و رکورد پرنده‌هایی که مشاهده کرده به ۳۱۸ گونه می‌رسد. عباسپور در رشته مهندسی صنایع مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. پس‌ازآن دوره‌های راهنمای گردشگری را گذراند و به‌واسطه علاقه‌مندی زیاد به حیات‌وحش و طبیعت تصمیم گرفت رشته کارشناسی ارشد محیط‌زیست با گرایش تنوع‌زیستی را انتخاب کند. او اکنون داوطلبانه با گروه‌های حفاظتگر در حوزه پرندگان کار می‌کند.