ایران با موقعیت استراتژیک خود در قلب اوراسیا می‌توانست به شاهراه ترانزیتی منطقه تبدیل شود، اما فرصت‌ها یکی پس از دیگری از دست رفت. از پروژه‌های راه‌آهن شمال–جنوب گرفته تا پیمان عشق‌آباد و حتی خطوط لوله نفت عربستان، همه حکایت از فرصت‌هایی دارند که نیمه‌تمام باقی ماندند و می‌توانستند اقتصاد و محیط‌زیست کشور را متحول کنند. 

راه‌آهن شمال-جنوب؛ مسیری که هنوز تکمیل نشده

کریدور بین‌المللی شمال–جنوب، توافقی میان ایران، روسیه و هند است که هدفش انتقال کالا از هند تا روسیه و اروپا از مسیر ایران است. تکمیل این مسیر، ایران را به یک هاب ترانزیتی واقعی تبدیل و درآمد ارزی پایدار ایجاد می‌کند.

یکی از حلقه‌های مهم این کریدور، پروژه راه‌آهن رشت–آستارا است. این مسیر که اتصال‌دهنده شمال ایران به آذربایجان است، هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و به‌دلیل تحریم‌ها و کمبود منابع مالی با تأخیر مواجه شده است. وزیر راه‌و‌شهرسازی اخیراً اعلام کرده است تکمیل این پروژه در اولویت قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود طی سه سال آینده پیشرفت قابل‌توجهی حاصل شود. اما صفحات روزنامه‌ها در ۳۰ سال اخیر، بارها چنین وعده نافرجامی را به خود دیده‌ است.

از منظر زیست‌محیطی، تکمیل این مسیر می‌توانست ترافیک جاده‌ای و مصرف سوخت فسیلی را کاهش دهد و به‌این‌ترتیب، آلودگی هوا و اثرات تغییراقلیم را کم کند. در حال حاضر، بخش عمده ترانزیت کالاها از جاده‌ها انجام می‌شود و همین موضوع سهم قابل‌توجهی در آلودگی هوا دارد.

پیمان عشق‌آباد؛ توافقی که اجرایی نشد

پیمان عشق‌آباد که میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی و همچنین برزیل به امضا رسید، قرار بود مسیر تجارت از آسیای مرکزی به خلیج‌فارس را کوتاه‌تر و سریع‌تر کند. این پیمان می‌توانست ایران را به مسیر اصلی ترانزیت کالا در منطقه تبدیل کند، اما مشکلات اجرایی و سیاسی باعث شد این فرصت نیمه‌تمام باقی بماند.

فعال‌شدن محور بندری صحار-چابهار و استفاده از ترانزیت ریلی به‌جای کامیون‌ها، هم به کاهش آلودگی هوا کمک می‌کند و هم از فشار بر جاده‌ها بکاهد. متأسفانه تا امروز ایران نتوانسته از این ظرفیت بهره کامل ببرد.

خط لوله‌های عربستان 

در سوی دیگر، عربستان سعودی با احداث خطوط لوله نفت از شرق کشور به دریای سرخ، وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش داد. خط لوله شرقی–غربی این کشور ظرفیت انتقال روزانه پنج میلیون بشکه نفت را دارد و به‌طور مؤثری اهمیت استراتژیک تنگه هرمز را کاهش داده است. این اقدام باعث شد ایران در رقابت ترانزیتی منطقه عقب بماند و نتواند نقش کلیدی خود را در صادرات انرژی ایفا کند.

بااین‌حال، ساخت چنین خطوط لوله‌ای برای محیط‌زیست خطرناک است. تخریب زیستگاه‌های طبیعی، آلودگی خاک و آب و آسیب به تنوع‌زیستی از جمله پیامدهای آن است که عربستان باید در برنامه‌های توسعه‌ای مورد توجه قرار گیرد.

فرصت‌های ازدست‌رفته و آینده ایران

ایران هنوز می‌تواند نقش کلیدی خود را در کریدورهای بین‌المللی بازیابی کند، اما این امر نیازمند بازنگری در سیاست‌های اقتصادی، دیپلماسی فعال و توجه جدی به زیرساخت‌های حمل‌ونقل است. توسعه مسیرهای ریلی و همکاری بیشتر با کشورهای همسایه، ایران را به یک هاب ترانزیتی منطقه‌ای تبدیل می‌کند و درعین‌حال فشار بر جاده‌ها و آلودگی هوا را کاهش می‌دهد.

به‌عبارت دیگر، فرصت‌هایی که ایران از دست داده، هم اقتصادی است و هم زیست‌محیطی. با سرمایه‌گذاری هوشمندانه، توجه به ابعاد محیط‌زیستی و سیاستگذاری دقیق، می‌توان از این فرصت‌ها استفاده و نقشی فعال در تجارت بین‌المللی ایفا کرد.

درس‌هایی که از کریدورهای ازدست‌رفته باید آموخت

تجربه چند دهه اخیر نشان می‌دهد توسعه ترانزیت بدون برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری کافی، به نتایج مثبت نمی‌انجامد. ایران باید هم‌زمان به ساخت زیرساخت‌ها، حفظ محیط‌زیست و تقویت دیپلماسی اقتصادی توجه کند. تنها در این‌صورت است که شاهراه‌های ترانزیتی کشور به منبع درآمد، رونق اقتصادی و توسعه پایدار تبدیل می‌شوند. 

 ایران در تقاطع پنج محور استراتژیک جهانی قرار دارد و با احیای این مسیرها می‌تواند سالانه بیش از ۲۰ میلیارد دلار درآمد ترانزیتی به‌ دست آورد.

 طبق گزارش بانک جهانی، تنها یک درصد از ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران در ترانزیت بین‌قاره‌ای فعال است. کارشناسان سازمان همکاری‌های شانگهای، ایران را «گلوگاه زمینی قرن ۲۱» می‌نامند.