«اگر با این رویکرد ادامه دهیم، کشاورزی در بسیاری از مناطق ایران از دست خواهد رفت و چشم‌اندازی روشن برای تولید غذا، حفاظت از نظام‌های میراث کشاورزی و تنوع‌زیستی کشاورزی وجود نخواهد داشت.» این گفته «مائده سلیمی»، پژوهشگر حوزه کشاورزی پایدار و حاکمیت غذایی، است. او معتقد است باید نظام کشاورزی متناسب با تغییرات جهانی و نیازهای ملی و محلی تغییر کند. از توان سرزمینی، اکولوژیکی و تنوع‌اقلیمی کشور برای حل چالش‌های موجود استفاده شود و اینها محقق نمی‌شود، مگر با تغییر رویکرد جدی و بهبود عملکردی در وزارت جهادکشاورزی. در گفت‌وگو با این پژوهشگر از او پرسیدم چطور وارد این حوزه شد؟ چه کارهایی تاکنون انجام داده؟ و اگر کشاورزی بومی ما خوب و استفاده از آفت‌کش‌ها بد است،‌ چرا کشاورزان خلاف آن عمل می‌کنند؟

|پیام ما| کنوانسیون تنوع‌زیستی در سال ۱۳۷۵ در مجلس به پیشنهاد دولت و پیگیری سازمان حفاظت محیط‌زیست مطرح شد. در همان سال ایران به کنوانسیون تنوع‌زیستی پیوست و پس از آن قانون کنوانسیون تنوع‌زیستی به سازمان حفاظت محیط‌زیست ابلاغ شد، اما در سال ۹۷ براساس مصوبه دولت وقت مرجعیت این کنوانسیون به وزارت جهادکشاورزی منتقل شد. مخالفت‌های بسیاری با این انتقال در سال‌های گذشته وجود داشت و در دوره جدید نیز بخش بزرگی از فعالان این عرصه خواهان بازگشت مرجعیت به سازمان حفاظت محیط‌زیست شدند. تلاش کارشناسان این عرصه درنهایت عاملی شد تا دولت مرجعیت این کنوانسیون را به سازمان حفاظت محیط‌زیست برگرداند و روز گذشته مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، با حضور در جلسه شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست موافقت با انتقال مرجعیت تنوع‌زیستی به سازمان حفاظت محیط‌زیست را اعلام کرد و پس‌ازآن، به سازمان مأموریت داد برنامه‌ای جامع برای حفاظت از تنوع‌زیستی تدوین کند.

|پیام‌ما| ترکیب اقلام صادراتی ایران در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی در سال ۱۴۰۲ بیش از آنکه نشانگر تنوع و عمق باشد، بیانگر وابستگی نگران‌کننده به معدودی از کالاهای خام و سنتی است. طبق داده‌ها، تنها ۱۷ قلم کالا با مجموع ارزش صادراتی سه هزار و ۲۵۱ میلیون دلار، معادل ۵۰.۱ درصد از کل ارزش صادرات این حوزه را به خود اختصاص داده‌اند. این تمرکز بالا به روشنی نشان می‌دهد نیمی از صادرات کشور تنها بر دو درصد از تنوع کالاهای ممکن استوار است و این نشان‌دهنده وابستگی سنگین به سبدی محدود و شکننده است. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در گزارشی که با عنوان «صادرات محصولات غذایی و کشاورزی، از روندهای جهانی تا ایران در بازار چین» منتشر کرده است، اعلام کرده نکته مهم و منفی، تسلط محصولات خام و با حداقل فراوری مانند پسته، سیب، هندوانه، پیاز و گوجه‌فرنگی در این فهرست است؛ محصولاتی که به‌‎رغم ارزآوری نسبی، فاقد ارزش‌افزوده بالا و برند صادراتی متمایز هستند. همچنین، صادرات کالاهایی با نسبت بالای وزن به ارزش مانند هندوانه گوجه‌فرنگی در کشوری با بحران آب، زنگ خطر مهمی است که باید به آن توجه شود. در کنار اینها، سهم اندک فراورده‌هایی مانند رب گوجه‌فرنگی، شیرینی بدون کاکائو و زعفران بسته‌بندی‌شده، بیانگر آن است که ایران هنوز نتوانسته در زنجیره ارزش صنایع غذایی جایگاه قابل‌دفاعی پیدا کند و بخش بزرگی از صادرات آن همچنان خام‌محور و سنتی‌ باقی مانده است

وزیر جهادکشاورزی اعلام کرده است قیمت خرید تضمینی گندم تا پایان شهریور تکان نخواهد خورد. بنیاد ملی گندمکاران اما اعلام کرده است وزارت جهادکشاورزی با این سیاست‌ها و تصمیمات کشت گندم در کشور را به مخاطره می‌اندازد. به‌گفته رئیس این بنیاد، اگر وزارت جهادکشاورزی در قیمت خرید تضمینی تجدید نظر نکند، دولت مجبور خواهد شد گندم را با قیمت‌های بسیار بالا وارد کند که این موضوع نه‌فقط هزینه‌های تولید و تأمین را افزایش می‌دهد بلکه موجب بروز مشکلات در تأمین نان مردم نیز خواهد شد. کارشناسان هشدار می‌دهند درصورت تداوم وضع موجود تولید گندم به‌سمت کاهش و حتی قاچاق خواهد رفت، چنان‌که اکنون نیز در برخی استان‌ها گندم سبزشده برای علوفه برداشت می‌شود. گندمکاران نیز تأکید می‌کنند قیمت ۲۰ هزار و ۵۰۰ تومان برای خرید تضمینی گندم دیگر نمی‌تواند تأمین‌کننده مخارج کشاورزان باشد و اگر دولت فکری نکند، خودشان باید برای معیشتشان قید گندمکاری را بزنند.

چین به‌سمت آینده‌ای پایدارتر از نظر زیست‌محیطی حرکت می‌کند. در این راستا، «ابتکار چین زیبا ۲۰۲۵» به‌عنوان یک چارچوب حیاتی برای حفظ محیط‌زیست و توسعه سبز مطرح شده است. این ابتکار روی چشم‌انداز بلندمدت کشور برای دستیابی به حذف کربن، کاهش آلودگی و تقویت صنایع پایدار، همسو با تلاش‌های جهانی برای مبارزه با تغییراقلیم استوار است. ابتکار چین زیبا که در سال ۲۰۱۲ معرفی و در سال ۲۰۱۷ اصلاح شد، منعکس‌کننده تغییر در اولویت‌های ملی است و بر همزیستی هماهنگ بین بشر و طبیعت تأکید دارد. رئیس‌جمهور چین، شی جین پینگ، بر سال‌های آینده به‌عنوان دوره‌ای مهم برای پیشبرد تلاش‌های حفاظت از محیط‌زیست، تقویت سیاست‌های سبز، برنامه‌ریزی شهری پایدار و حفاظت از اکوسیستم تأکید کرده است. یکی از جنبه‌های کلیدی ابتکار چین زیبا ۲۰۲۵، نقش نوآوری علمی و فناوری در پرداختن به چالش‌های زیست‌محیطی است. از پیشرفت‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و سیستم‌های نظارت بر محیط‌زیست هوشمند گرفته تا شیوه‌های صنعتی سازگار با محیط‌زیست و فناوری‌های جذب کربن، چین از راه‌حل‌های پیشرفته برای مبارزه با آلودگی، بهبود بهره‌وری منابع و تضمین ثبات درازمدت اکولوژیکی استفاده می‌کند.

اثرات تغییراقلیم وقتی حادتر از آنچه تا به امروز دیده‌ایم خودش را نشان دهد، می‌تواند چهره‌ای حقیقتاً ترسناک داشته باشد. چهره‌ای که به‌نظر می‌رسد زودتر از پیش‌بینی‌های جهانی در حال بروز است. «احد وظیفه»، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، در گفت‌وگو با پیام‌ما از آنچه چشم‌انداز آینده ایران، خاورمیانه و مناطق جنب حاره‌ای درصورت تداوم روند انتشار کربن و تشدید اثر تغییراقلیم است، می‌گوید. او معتقد است ایران در برابر تغییراقلیم بسیار ضربه‌پذیر است. ما چاره‌ای جز پیوستن به توافق پاریس نداریم و چه آن را بپذیریم و چه نه، باید برای کاهش انتشار کربن فکری کنیم. وظیفه می‌گوید جهان آستانه‌های افزایش دما را خیلی زودتر از آنچه انتظار داشت، رد کرده است و اگر به اهداف کاهش کربن دست پیدا نکند، باید در انتظار فجایع اقلیمی باشد؛ به‌ویژه کشورهایی مانند ایران که به‌دلیل نوع روابط سیاسی و اقتصادی در جهان به منابع طبیعی خود بسیار وابسته است.

حمایت صنایع از کشاورزی و مسئولیت اجتماعی صنایع در قبال کشاورزان مسائلی هستند که در سال‌های اخیر در سخنان مسئولین کشور به چشم می‌خورد. اما آیا این حمایت‌ها، به‌ویژه در شرایط بحران منابع آبی، می‌توانند در چارچوب توسعه پایدار کشور جای بگیرند؟ تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این حمایت‌ها، اگر به‌درستی طراحی و اجرا نشوند، ممکن است نه‌تنها کمکی به توسعه پایدار نکنند، بلکه منابع طبیعی و اقتصادی کشور را با چالش‌های جدی مواجه سازند.