افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع طبیعی، ضرورت حرکت به سمت کشاورزی مدرن را برای تأمین امنیت غذایی و توسعه پایدار بیش از پیش آشکار کرده است.

۱۲ روز جنگ تحمیل‌شده از سوی رژیم غاصب بدون شک خسارت‌های قابل‌توجهی به کشور وارد کرده است. یکی از بخش‌هایی که عموماً در جنگ‌ها به‌ویژه جنگ‌های طولانی محل نگرانی است، خدشه به امنیت غذایی است. نگرانی‌ای که البته با گزارش‌هایی از کمبود برخی اقلام مانند نان و روغن تشدید شد. حالا دولت می‌گوید شرایط تحت مدیریت است و کالاهای اساسی به‌وفور و حتی بیش‌ از حد نیاز وجود دارد. کارشناسان وارد چندوچون حجم مواد غذایی موجود نمی‌شوند، اما می‌گویند هیچ از متغیرهای مؤثر بر امنیت غذایی کشور تغییری نکرده است که بتوان گفت ثبات این بخش در خطر قرار دارد. یک کارشناس امنیت غذایی می‌گوید حملات اسرائیل حتی به‌اندازه ناترازی انرژی هم نتوانسته است بر بخش غذای کشور مؤثر باشد و مشکل موقت در دسترسی به برخی اقلام به‌دلیل افزایش جمعیت در برخی مناطق کشور و استان‌های میزبان بوده‌ است.

در دهکهانِ کهنوج، گروهی از مردم سال‌ها است نگران پیامدهای محیط‌زیستی فعالیت معدن کرومیت هستند و به روش‌های گوناگون اعتراض خود را اعلام کرده‌اند. گزارش رسمی دادگستری در سال ۱۳۹۹ نیز به‌وجود آلودگی و تهدید این معدن برای سلامت عمومی اشاره کرده است. باوجوداین، فعالیت معدن بدون جلب رضایت مردم دوباره آغاز شده است. در سال ۹۹ یکی از اعضا شورای شهر دهکهان به کرمان نو گفته بود: «این معدن که در طرح هادی روستا نیز بوده، بدون رضایت اهالی شروع به فعالیت کرده و یکسال بعد از بهره‌برداری برخی درختان باغ‌های میوه دهکهان خشک و باعث نگرانی مردم شده‌اند. پس‌ازاین، موضوع مردم به‌دلیل خشک‌ شدن درختان و نگرانی از به خطر افتادن سلامت خود و اعضای خانواده، از طریق دادگستری شاکی شدند و با دستور قاضی، کارشناس رسمی دادگستری مأمور به بررسی موضوع شد. درنهایت، با توجه به نامه آزمایشگاه و بررسی‌های میدانی مشخص شد علت خشک شدن درختان، فعالیت معدن بوده و از سوی دادگستری دستور به عدم فعالیت آن و کسب مجوز دوباره محیط‌زیست داده شد.»

|پیام‌ ما| آمارهای متفاوت از بیش‌برداشت یا کسری تجمعی آبخوان‌های کشور اعداد بسیار متفاوت ۱۴۰، ۲۴۰ و ۳۴۰ میلیارد مترمکعب را عنوان می‌کنند؛ کسری‌ای که متهم اصلی آن بخش کشاورزی است. بحث تازه‌ای در همین ارتباط شکل گرفته‌ است که گروهی از کارشناسان می‌گویند مکانیزاسیون، به‌ویژه استفاده از آبیاری قطره‌ای با افزایش بهره‌وری و افزایش قابل‌توجه سطح زیرکشت، به این وضعیت دامن زده است. گرچه مخالفان و موافقانِ اشکال مختلف آبیاری در کشور، هر کدام برای اثبات حقانیت خود و مقصر شناختن آبیاری نوین یا اعلام برائت از آن، ادله قابل‌توجهی دارند، اما معاون پژوهش‌ مرکز ملی مطالعات کشاورزی ایران می‌گوید با هر استدلالی که به موضوع نگاه کنیم، کشاورزی باید سطح زیرکشت خود را پایین بیاورد و مصرف ۸۰ میلیارد مترمکعبی خود را به کمتر از ۵۰ میلیارد مترمکعب کاهش دهد. عباس کشاورز می‌گوید: بخش کشاورزی باید پیشقدم ریاضت آبی شود. به‌عقیده او، همه آنچه گفته می‌شود، حاشیه و دعوای بی‌دلیل بر لحاف ملاست. با این‌همه، وزارت جهادکشاورزی همچنان سیاست‌های آبیاری خود را دنبال می‌کند و در حال حاضر تا ۸۵ درصد منابع مالی مورد نیاز برای اجرای سیستم‌های نوین آبیاری را از طریق تسهیلات تأمین می‌کند، اما هیچ تمرکزی بر تغییر الگوی کشت و کاهش سطح زیرکشت ندارد.

«اگر با این رویکرد ادامه دهیم، کشاورزی در بسیاری از مناطق ایران از دست خواهد رفت و چشم‌اندازی روشن برای تولید غذا، حفاظت از نظام‌های میراث کشاورزی و تنوع‌زیستی کشاورزی وجود نخواهد داشت.» این گفته «مائده سلیمی»، پژوهشگر حوزه کشاورزی پایدار و حاکمیت غذایی، است. او معتقد است باید نظام کشاورزی متناسب با تغییرات جهانی و نیازهای ملی و محلی تغییر کند. از توان سرزمینی، اکولوژیکی و تنوع‌اقلیمی کشور برای حل چالش‌های موجود استفاده شود و اینها محقق نمی‌شود، مگر با تغییر رویکرد جدی و بهبود عملکردی در وزارت جهادکشاورزی. در گفت‌وگو با این پژوهشگر از او پرسیدم چطور وارد این حوزه شد؟ چه کارهایی تاکنون انجام داده؟ و اگر کشاورزی بومی ما خوب و استفاده از آفت‌کش‌ها بد است،‌ چرا کشاورزان خلاف آن عمل می‌کنند؟

|پیام ما| کنوانسیون تنوع‌زیستی در سال ۱۳۷۵ در مجلس به پیشنهاد دولت و پیگیری سازمان حفاظت محیط‌زیست مطرح شد. در همان سال ایران به کنوانسیون تنوع‌زیستی پیوست و پس از آن قانون کنوانسیون تنوع‌زیستی به سازمان حفاظت محیط‌زیست ابلاغ شد، اما در سال ۹۷ براساس مصوبه دولت وقت مرجعیت این کنوانسیون به وزارت جهادکشاورزی منتقل شد. مخالفت‌های بسیاری با این انتقال در سال‌های گذشته وجود داشت و در دوره جدید نیز بخش بزرگی از فعالان این عرصه خواهان بازگشت مرجعیت به سازمان حفاظت محیط‌زیست شدند. تلاش کارشناسان این عرصه درنهایت عاملی شد تا دولت مرجعیت این کنوانسیون را به سازمان حفاظت محیط‌زیست برگرداند و روز گذشته مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، با حضور در جلسه شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست موافقت با انتقال مرجعیت تنوع‌زیستی به سازمان حفاظت محیط‌زیست را اعلام کرد و پس‌ازآن، به سازمان مأموریت داد برنامه‌ای جامع برای حفاظت از تنوع‌زیستی تدوین کند.

|پیام‌ما| ترکیب اقلام صادراتی ایران در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی در سال ۱۴۰۲ بیش از آنکه نشانگر تنوع و عمق باشد، بیانگر وابستگی نگران‌کننده به معدودی از کالاهای خام و سنتی است. طبق داده‌ها، تنها ۱۷ قلم کالا با مجموع ارزش صادراتی سه هزار و ۲۵۱ میلیون دلار، معادل ۵۰.۱ درصد از کل ارزش صادرات این حوزه را به خود اختصاص داده‌اند. این تمرکز بالا به روشنی نشان می‌دهد نیمی از صادرات کشور تنها بر دو درصد از تنوع کالاهای ممکن استوار است و این نشان‌دهنده وابستگی سنگین به سبدی محدود و شکننده است. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در گزارشی که با عنوان «صادرات محصولات غذایی و کشاورزی، از روندهای جهانی تا ایران در بازار چین» منتشر کرده است، اعلام کرده نکته مهم و منفی، تسلط محصولات خام و با حداقل فراوری مانند پسته، سیب، هندوانه، پیاز و گوجه‌فرنگی در این فهرست است؛ محصولاتی که به‌‎رغم ارزآوری نسبی، فاقد ارزش‌افزوده بالا و برند صادراتی متمایز هستند. همچنین، صادرات کالاهایی با نسبت بالای وزن به ارزش مانند هندوانه گوجه‌فرنگی در کشوری با بحران آب، زنگ خطر مهمی است که باید به آن توجه شود. در کنار اینها، سهم اندک فراورده‌هایی مانند رب گوجه‌فرنگی، شیرینی بدون کاکائو و زعفران بسته‌بندی‌شده، بیانگر آن است که ایران هنوز نتوانسته در زنجیره ارزش صنایع غذایی جایگاه قابل‌دفاعی پیدا کند و بخش بزرگی از صادرات آن همچنان خام‌محور و سنتی‌ باقی مانده است