تراکم می‌فروشیم، تشنگی می‌خریم

بهشتی: کمبود آب داریم، اما دیگر «تشنه» نیستیم

محمد بهشتی میان «کمبود آب» و «تشنگی» تفاوت گذاشت و گفت ایران قرن‌ها سرزمینی کم‌آب بوده، اما جامعه ایرانی زندگی خود را با همین محدودیت تنظیم کرده بود. از نگاه او، قنات، معماری شهرهای کویری، نوع کشاورزی و حتی محل قرار گرفتن حوض در خانه ایرانی، محصول همین نسبت با آب بود. بهشتی یزد را مثال زد؛ شهری که در منطقه‌ای با بارندگی اندک و تبخیر بالا شکل گرفته و توانسته قرن‌ها دوام بیاورد. او گفت: «ما کمبود آب داریم، اما مسئله اصلی این است که دیگر تشنه نیستیم.» منظور او از تشنگی فقط نیاز جسمی به آب نبود، بلکه نوعی حساسیت اجتماعی نسبت به ارزش و محدودیت آن بود.

بهشتی گفت در گذشته تقریباً هر منبع آب قابل استفاده، صاحب و نظام تقسیم مشخصی داشت؛ قنات، چشمه و حقابه رودخانه در چارچوبی محلی اداره می‌شد و مصرف‌کننده می‌دانست چه میزان آب در اختیار دارد. او گفت: «تا وقتی آب صاحب داشت، با این آب چیزی تولید نمی‌شد که ارزشش از آب کمتر باشد.» از نگاه او، با تغییر نظام مدیریت آب این رابطه نیز تغییر کرد و به‌تدریج این تصور شکل گرفت که هرجا تقاضایی ایجاد شد، می‌توان با چاه عمیق‌تر، سد تازه یا انتقال آب، منبع دیگری برای آن پیدا کرد. به این ترتیب، پرسش «چگونه با آب موجود زندگی کنیم» جای خود را به «آب بیشتر را از کجا بیاوریم» داد.

جباری: اگر مسئله فقط کمبود بود، این همه سد باید بحران را حل می‌کرد

حبیب جباری مسئله را از زاویه برنامه‌ریزی و حکمروایی بررسی کرد و گفت نظام برنامه‌ریزی ایران بیشتر فعالیت را اندازه گرفته تا نتیجه را: چند سد ساخته شده، چند کیلومتر خط انتقال اجرا شده، چه میزان بودجه هزینه شده و چند پروژه به بهره‌برداری رسیده است؛ اما کمتر پرسیده شده این اقدامات در پایان چه اثری بر آبخوان‌ها، سکونتگاه‌ها و امکان ادامه زندگی در یک منطقه داشته‌اند.

او دریاچه ارومیه را نمونه‌ای از همین خطای برنامه‌ریزی دانست و گفت در دوره‌ای، مسئله سیاست‌گذار جلوگیری از پیشروی آب دریاچه بود و چند دهه بعد، عقب‌نشینی آب و خشک‌شدن آن به بحران تبدیل شد. جباری پرسید: «اگر مسئله ایران فقط کمبود آب بوده، چرا چند دهه سدسازی، افزایش برداشت و توسعه خطوط انتقال نتوانسته بحران را کاهش دهد؟»

آخوندی: مصرف خانوار پایین آمد، اما بحران ماند

عباس آخوندی بحث را به تهران رساند و به شماره‌ای از روزنامه «اطلاعات» در سال ۱۳۵۵ اشاره کرد که در آن برای مسئله آب تهران تعرفه پلکانی پیشنهاد شده بود. به گفته او، از همان زمان بخش مهمی از سیاست‌گذاری روی مصرف‌کننده متمرکز شد: مردم کمتر مصرف کنند و مصرف بیشتر با قیمت بالاتر همراه شود.

آخوندی گفت سرانه مصرف آب که زمانی حدود ۲۵۰ لیتر بود، به حدود ۱۸۰ لیتر رسیده و در ماه‌های گرم نیز حجم قابل توجهی صرفه‌جویی شده است، اما تهران همچنان با کاهش ذخایر سدها و فشار بر منابع زیرزمینی مواجه است. او پرسید: «اگر مصرف‌کننده سهم خود را در کاهش مصرف پرداخته، چرا بحران باقی مانده است؟»

به گفته آخوندی، پاسخ را باید در نحوه رشد شهر جست‌وجو کرد. تهران در همان سال‌هایی که مصرف سرانه کاهش پیدا کرده، جمعیت بیشتری پذیرفته، تراکم بیشتری فروخته و ساختمان‌های بیشتری به شبکه آب اضافه کرده است. او گفت به‌جای اینکه پرسیده شود ظرفیت اقلیمی تهران چه میزان است، اغلب این پرسش مطرح شده که آب مورد نیاز توسعه بیشتر از کجا تأمین شود.

هر پروانه ساختمانی یک پروانه مجازی آب است

وزیر اسبق راه و شهرسازی با طرح این پرسش که «آیا هر پروانه ساختمانی یک پروانه مجازی آب نیست؟» گفت هر مجوز ساخت در عمل جمعیت یا فعالیت تازه‌ای به شهر اضافه می‌کند و برای شبکه آب، فاضلاب، برق و حمل‌ونقل تعهد جدید می‌سازد. در سازوکار فعلی، ابتدا اجازه بارگذاری داده می‌شود و بعد دستگاه‌های خدماتی باید راهی برای پاسخ به تقاضای ایجادشده پیدا کنند؛ درحالی‌که به گفته او، مسیر باید برعکس باشد: ابتدا ظرفیت آب مشخص شود و بعد توسعه شهری با همان سقف تنظیم شود.

او مسئله آب را در سه سطح ساختمان، شهر و سرزمین تعریف کرد. در سطح ساختمان، باید تفکیک آب شرب از سایر مصارف، بازچرخانی آب خاکستری و استفاده از آب باران وارد طراحی و مقررات شود. آخوندی با اشاره به تجربه زندگی خود در انگلستان گفت حتی در خانه‌ای کوچک، آب باران پشت‌بام در مخزن جمع می‌شد و برای آبیاری باغچه مصرف می‌شد؛ درحالی‌که در بسیاری از ساختمان‌های ایران، آب باران فقط مسئله‌ای برای دفع است. او مصرف آب فضای سبز تهران و امکان استفاده بیشتر از پساب را نیز بخشی از همین معادله دانست.

در سطح شهر، اما پرسش بزرگ‌تر است: آیا تهران سقفی برای جمعیت و بارگذاری دارد؟ آخوندی گفت پرسش اصلی دیگر نباید این باشد که چگونه آب بیشتری به تهران منتقل کنیم، بلکه باید دید چگونه می‌توان طی یک برنامه بلندمدت این شهر را با ظرفیت واقعی منابع آب خود منطبق کرد. او این مسئله را درباره مشهد و اصفهان نیز مطرح کرد و گفت ظرفیت‌های جمعیتی که چند دهه قبل برای این شهرها تعریف شده بود، مدت‌هاست پشت سر گذاشته شده است.

هشدار درباره برج‌سازی اطراف مترو

آخوندی در ادامه از برداشت رایج از توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی یا TOD در تهران انتقاد کرد و گفت اگر نتیجه این سیاست افزایش تراکم و برج‌سازی در اطراف ایستگاه‌های مترو باشد، جمعیت بیشتری در همان شهری مستقر خواهد شد که اکنون نیز با محدودیت آب روبه‌روست. او گفت TOD در تهران باید ابزاری برای تمرکززدایی باشد و شبکه ریلی امکان استقرار جمعیت در نقاط دورتر را فراهم کند، نه اینکه وجود مترو به دلیلی برای تراکم بیشتر تبدیل شود.

او سئول را مثال زد که برای کاهش تمرکز جمعیت، سکونتگاه‌های دورتر را با قطار سریع‌السیر به مرکز متصل کرده است. به گفته آخوندی، اگر پیرامون ده‌ها ایستگاه متروی تهران امکان بارگذاری تازه فراهم شود، باید پیش از هر چیز مشخص باشد آب این جمعیت از کجا تأمین خواهد شد.

آخوندی یکی از گره‌های توسعه تهران را به مدل درآمدی شهرداری مرتبط دانست و گفت وقتی بخش مهمی از درآمد شهر به صدور پروانه، ساخت‌وساز و فروش تراکم وابسته است، افزایش بارگذاری از منظر مالی مطلوب به نظر می‌رسد؛ اما همان پروانه در سال‌های بعد هزینه و مصرف تازه‌ای برای شهر ایجاد می‌کند.

او به دوره‌هایی اشاره کرد که صدور پروانه برای تعداد بسیار بالایی واحد مسکونی در تهران به‌عنوان رونق صنعت ساختمان مطرح می‌شد و گفت از زاویه آب، همین آمار معنای دیگری دارد: هر واحد تازه یک مصرف‌کننده تازه است. آخوندی همچنین به ساخت حدود ۲۴۰ هزار واحد مسکونی در شهرهای جدید پیرامون تهران اشاره کرد و گفت چنین حجمی از ساخت‌وساز ظرفیت اسکان جمعیتی در مقیاس حدود یک میلیون نفر ایجاد می‌کند و نمی‌توان تأمین آب آن را از اصل تصمیم ساخت جدا کرد.