مسجد جامع ارومیه در آستانه جهانی‌شدن

از آثار مهم سلجوقی و ایلخانی

مسجد جامع ارومیه، از بناهای تاریخی مهم دوره‌های سلجوقی و ایلخانی، در مسیر آماده‌سازی برای ثبت جهانی قرار دارد. به گفته معاون سابق میراث فرهنگی آذربایجان غربی، احیای گنبدخانه و گچ‌بری‌های مسجد و انجام مطالعات باستان‌شناسی از اقداماتی بوده که برای آماده‌سازی این اثر انجام شده است. با این حال، وجود ساختمانی در عرصه اثر تاریخی همچنان از موانع مهم ثبت جهانی آن به شمار می‌رود.

«جلیل جباری»، معاون سابق میراث فرهنگی آذربایجان غربی، درباره روند آماده‌سازی مسجد جامع ارومیه برای ثبت جهانی به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «این مسجد از آثار مهم دوره‌های سلجوقی و ایلخانی است که در دهه‌های گذشته و از سال‌های نخست پس از انقلاب، دخل‌وتصرف‌هایی در اطراف آن صورت گرفته است.»

او می‌افزاید: «بر اساس تفاهمی که در سال ۱۳۹۳ شکل گرفت، برنامه احیای مسجد جامع ارومیه با هدف فراهم‌کردن شرایط لازم برای ثبت جهانی آن آغاز شد. در این روند، احیای گنبدخانه، مرمت گچ‌بری‌ها و انجام مطالعات باستان‌شناسی در دستور کار قرار گرفت و این اقدامات انجام شد.»

به گفته او، مسجد جامع ارومیه با توجه به ویژگی‌های تاریخی و معماری، فرم و ساختار بنا و برخورداری از اصالت تاریخی، در مجموعه مساجد جامع پیشنهادی برای ثبت جهانی قرار گرفته است.

مدیرکل فعلی میراث فرهنگی اردبیل با اشاره به یکی از موانع موجود در مسیر ثبت جهانی این اثر تأکید می‌کند: «ساختمانی که در سال‌های گذشته در عرصه اثر تاریخی احداث شده، از موانع اصلی ثبت جهانی مسجد است. بر اساس توافق‌های انجام‌شده و با همکاری شهرداری و مسئولان استانی، قرار است این ساختمان جابه‌جا و تخریب شود.»

او می‌گوید: «در صورت رفع این مانع، مسیر ثبت جهانی مسجد جامع ارومیه هموارتر خواهد شد و می‌توان به فراهم‌شدن شرایط لازم برای ثبت این اثر امیدوار بود.»

تلاش برای ثبت جهانی مسجد جامع

«مرتضی صفری»، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی آذربایجان غربی، گفت: «ثبت جهانی مسجد جامع ارومیه و راهیابی آن به فهرست جهانی یونسکو، علاوه بر تقویت جایگاه ارومیه در حوزه گردشگری میراث فرهنگی، زمینه توسعه گردشگری مذهبی در آذربایجان غربی را نیز فراهم می‌کند.»

او با اشاره به اقدامات در حال انجام برای آماده‌سازی مسجد جامع ارومیه اظهار کرد: «با جدیت تلاش می‌شود اقدامات موردنظر وزارت میراث فرهنگی و یونسکو برای رفع نواقص و آماده‌سازی این اثر تاریخی انجام شود تا مسجد جامع ارومیه بتواند به فهرست جهانی یونسکو راه یابد. مسجد جامع ارومیه از جمله بناهایی است که ظرفیت و قابلیت ثبت در فهرست میراث جهانی را دارد و سال گذشته نیز نام این مسجد در فهرست مساجد نامزد ثبت جهانی قرار گرفت.»

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی آذربایجان غربی، رفع الحاقات و موانع موجود و آماده‌سازی محوطه مسجد جامع ارومیه را از جمله اقدامات ضروری عنوان کرد و گفت: «این موارد از سوی کارشناسان وزارت میراث فرهنگی و یونسکو مورد تأکید قرار گرفته است.»

صفری گفت: «عملیات تخصصی مرمت این بنا با تمرکز بر رفع نواقص فنی و ساختاری و با هدف تکمیل پرونده ثبت جهانی مسجد جامع ارومیه در فهرست مساجد ایران و ارتقای جایگاه بین‌المللی آن در سازمان یونسکو در حال انجام است.» معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت میراث فرهنگی، در بازدید از کارگاه‌های مرمت مسجد جامع ارومیه، بر اهمیت دقت در اجرای پروژه‌های مرمتی تأکید کرد و رفع ایرادهای فنی و حفظ اصالت بنا را از الزامات مهم برای پذیرش پرونده در سطح بین‌المللی دانست. هدف نهایی این اقدامات، ایجاد کانونی منسجم برای گردشگری مذهبی و تاریخی است تا با تکمیل پروژه‌های مرمتی، ظرفیت‌های مسجد جامع ارومیه بیش از گذشته در توسعه گردشگری میراث فرهنگی منطقه مورد استفاده قرار گیرد.

مهم‌ترین اثر ارومیه

مسجد جامع ارومیه، از مهم‌ترین بناهای تاریخی آذربایجان غربی، در قلب بافت تاریخی این شهر قرار دارد. قدمت این مسجد به قرن سوم هجری نسبت داده می‌شود و معماری آن، به‌ویژه در بخش‌های گنبدخانه و محراب، جلوه‌هایی از هنر و معماری دوره‌های سلجوقی و ایلخانی را به نمایش می‌گذارد. این بنا در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و تلاش‌ها برای فراهم‌کردن مقدمات ثبت جهانی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو ادامه دارد.

مسجد جامع ارومیه با ساختاری چهارگوش، در قرن یازدهم میلادی و در دوره سلجوقیان به مسجد تبدیل شد. گنبدی به ارتفاع ۱۹ متر، ستون‌های سنگی، آجرکاری‌ها و کتیبه‌های کوفی از عناصر شاخص معماری آن هستند؛ عناصری که بخشی از ویژگی‌های معماری و هنر دوره سلجوقی را بازتاب می‌دهند. شبستان‌های زیرزمینی و فضای گنبددار مسجد نیز از دیگر بخش‌های قابل‌توجه این مجموعه تاریخی به شمار می‌روند.

محراب ایلخانی؛ جلوه‌ای از هنر گچ‌بری

محراب مسجد جامع ارومیه، متعلق به دوره ایلخانی، از شاخص‌ترین بخش‌های این بناست. این محراب که با گچ ساخته شده و تزئینات و گچ‌بری‌های ظریفی دارد، نمونه‌ای برجسته از هنر تزئینی معماری اسلامی در آن دوره محسوب می‌شود. از نظر سبک و ساختار معماری نیز میان این محراب و محراب مسجد جامع مرند در آذربایجان شرقی شباهت‌هایی وجود دارد.

در دوره‌های تاریخی پس از سلجوقیان، از جمله ایلخانی، زندیه و قاجار، بخش‌هایی به مسجد افزوده شد و ساختار آن در گذر زمان تغییراتی را تجربه کرد. با وجود این تحولات، مسجد جامع ارومیه همچنان بخشی از هویت تاریخی و معماری این شهر را حفظ کرده است.

پیوند مسجد با بازار تاریخی ارومیه

یکی از ویژگی‌های مهم مسجد جامع ارومیه، ارتباط مستقیم آن با بازار سرپوشیده تاریخی شهر است. یکی از ورودی‌های مسجد به بازار راه دارد؛ پیوندی که از ارتباط نزدیک فضاهای مذهبی، تجاری و اجتماعی در ساختار شهری گذشته حکایت می‌کند. قرارگیری مسجد در مرکز بافت تاریخی ارومیه نیز بر اهمیت آن در شکل‌گیری و تداوم حیات شهری این محدوده می‌افزاید.

مسجد جامع ارومیه همچنان کاربری مذهبی دارد و در شمار آثار ثبت‌شده ملی ایران قرار گرفته است. اکنون، با توجه به ارزش‌های تاریخی و معماری این بنا، تلاش‌ها برای رفع موانع و فراهم‌کردن شرایط لازم برای ثبت جهانی آن ادامه دارد؛ مسیری که تحقق آن به حفاظت از اصالت بنا و سامان‌دهی عرصه و پیرامون تاریخی مسجد وابسته است.