ادبیات ایران در انتظار ترجمه

خبر احتمال دریافت نوبل ادبیات از سوی محمود دولت‌آبادی، چند روز پیش از اعلام برنده نهایی، در فضای مجازی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. خبرگزاری «ایسنا» در گزارشی که هشتم مهرماه درباره فهرستی از شانس‌های احتمالی این جایزه در بنگاه‌های شرط‌بندی سراسر جهان منتشر کرد، نوشته بود نام «محمود دولت‌آبادی»، رمان‌نویس برجسته ایرانی و خالق آثاری ماندگار همچون «کلیدر» و «جای خالی سلوچ»، در کنار چهره‌های سرشناس ادبیات جهان به چشم می‌خورد. بااین‌حال، پنجشنبه ۱۶ مهرماه، انتخاب نهایی داوران آکادمی سوئد بار دیگر غیرقابل پیش‌بینی بود و «آن کارسون» به‌عنوان برنده نوبل ادبیات امسال معرفی شد.

نام دولت‌آبادی پیش‌تر هم برای نوبل ادبیات مطرح شده بود. این نویسنده در سال ۱۳۸۶، در مصاحبه‌ای گفته بود: «من شخصا مدعی‌ام که من از بسیاری از نویسندگانی که نوبل گرفتند نویسنده‌تر هستم.» اما در نهایت، تصمیم آکادمی نوبل باز هم بر اساس متر و معیارهای خود پیش رفت.

محقق‌نشدن این انتظار، بار دیگر بحث درباره چرایی غیبت ادبیات ایران در میان برندگان این جایزه را زنده کرد. اما آکادمی سوئد چرا معیارهایی دارد که آثار شاخص و قلندران ادبیات ایران در آن جایی ندارند؟

ترجمه آثار ایرانی در انتظار نهادی مستقل

«لیلی گلستان» در گفت‌وگو با «پیام ما» معتقد است موج شایعات مطرح‌شده درباره دولت‌آبادی از ابتدا مبنای محکمی نداشت: «گمانه‌زنی‌ها درباره آقای دولت‌آبادی اشتباه بزرگی بود که خیلی هم زود در اینستاگرام زیاد دیده شد.»

از نظر گلستان، پیش از آنکه درباره شایستگی نویسندگان ایرانی برای دریافت نوبل بحث شود، باید دید آثارشان تا چه اندازه در دسترس مخاطبان و محافل ادبی جهان قرار گرفته است. او توضیح می‌دهد که معرفی یک نویسنده به مخاطب جهانی به ترجمه آثار او نیاز دارد و انتشار محدود چند کتاب نمی‌تواند زمینه شناخت گسترده از کارنامه ادبی او را فراهم کند: «کتاب وقتی وارد داوری جایزه نوبل می‌شود که به زبان‌های زنده دنیا و لااقل به یک زبان ترجمه شده باشد. فقط یکی دو کتاب از دولت‌آبادی، آن‌هم به همت خودش، ترجمه شده است.»

او معتقد است شماری از نویسندگان برجسته ایران، با وجود جایگاهشان در ادبیات معاصر، هنوز آن‌طور که باید به خوانندگان زبان‌های دیگر معرفی نشده‌اند: «کتاب‌های ایرانی درجه‌یک ما از نویسندگانی چون «احمد محمود»، «هوشنگ گلشیری»، «ابراهیم گلستان» و «محمود دولت‌آبادی»، تا به حال به زبان‌های زنده دنیا ترجمه نشده‌اند که باعث تأسف است.»

به باور او، ترجمه چند اثر از یک نویسنده برای شناساندن جایگاه ادبی او کافی نیست و کتاب باید با ترجمه‌ای دقیق در دسترس مخاطب قرار بگیرد.

این مترجم معتقد است مسئله مهم‌تر، ترجمه آثار برجسته به زبان‌هایی مانند انگلیسی، فرانسه یا آلمانی و فراهم‌کردن امکان آشنایی مخاطبان خارجی با آن‌هاست. گلستان در عین حال یادآوری می‌کند که بخشی از آثار ایرانی پیش‌تر ترجمه شده‌اند، اما این تلاش‌ها برای معرفی گسترده و مستمر ادبیات ایران کفایت نکرده است.

او تأکید می‌کند ترجمه ادبی هم کاری تخصصی است: «مترجم باید بتواند ظرافت‌های متن را دریابد و در بخش‌هایی که با ابهام روبه‌رو می‌شود، امکان گفت‌وگو با نویسنده را داشته باشد. بارها گفته‌ام که پیشنهادم این است نهادی شکل بگیرد که انتخاب آثار و یافتن مترجمان مناسب را بر عهده بگیرد و ترجمه کتاب‌ها را به چند زبان زنده دنیا پیگیری کند.»

گلستان می‌گوید: «باید نهادی مستقل از چند ناشر و چند نویسنده ایجاد شود که بدون غرض نویسندگانی را انتخاب و مترجم برای کتاب‌هایشان پیدا کنند.»

تجربه ترکیه و مصر در معرفی ادبیات به جهان

آیا می‌توان نقش دولت و نهادهای فرهنگی را در ترجمه، انتشار و معرفی بین‌المللی آثار ادبی ایران نادیده گرفت؟ این مترجم معتقد است تصمیم‌گیری درباره کتاب‌هایی که باید به زبان‌های دیگر ترجمه شوند، نباید تابع سلیقه و ملاحظات دولت باشد. به باور او، چنین نهادی باید از میان ناشران و نویسندگان شکل بگیرد و انتخاب‌هایش را بر پایه ارزش ادبی آثار انجام دهد.

گلستان درباره نقش دولت در این فرایند می‌گوید: «به نظر من بهتر است دولت در این کار دخالت نکند چراکه کتاب‌های سلیقه خودش را ترجمه می‌کند و این‌دست کتاب‌ها آثاری نیستند که جایزه نوبل بگیرند. بنابراین دولت بهتر است دخالت نکند و یک نهاد مستقل برای این کار مهم تشکیل شود.»

بااین‌حال، تجربه کشورهایی مانند مصر و ترکیه نشان می‌دهد همسو نبودن دیدگاه نویسندگان با دولت‌هایشان به محرومیت آن‌ها از حمایت دولتی منجر نمی‌شود. نویسندگانی چون «نجیب محفوظ» و «اورهان پاموک»، با وجود تفاوت دیدگاه‌هایشان، توانسته‌اند در سطح جهانی شناخته شوند. در این کشورها، نهادهای دولتی برای معرفی ادبیات ملی به مخاطبان خارجی سرمایه‌گذاری می‌کنند و آثار نویسندگان برجسته را به زبان‌های زنده دنیا ترجمه و منتشر می‌کنند.

در ترکیه، نهادهای مسئول با اختصاص بودجه، مترجمان و ناشران حرفه‌ای را به همکاری برای انتشار آثار نویسندگان ترک ترغیب می‌کنند و در توزیع بین‌المللی کتاب‌ها نیز نقش دارند. به این ترتیب، حمایت از ادبیات به معنای تأیید همه دیدگاه‌های نویسنده نیست، بلکه فرصتی برای شناساندن فرهنگ و ادبیات کشور به جهان فراهم می‌کند. گلستان این موضوع را تأیید می‌کند و می‌گوید: «من دراین‌باره بسیار تحقیق کردم و می‌بینم ترکیه برای شناساندن نویسندگان مهم خودش بسیار سعی و کوشش می‌کند و البته موفق هم شده و اورهان پاموک جایزه نوبل ادبیات گرفت. اما نه نجیب محفوظ و نه اورهان پاموک در سطح محمود دولت‌آبادی هم نیستند.»

این مترجم با این دیدگاه که شرایط اقتصادی نویسندگان ایرانی می‌تواند مانع تولید آثار ارزشمند و حضور جهانی آن‌ها شود و دشواری‌های معیشتی نویسنده را از نوشتن بازمی‌دارد، موافق نیست. او معتقد است نویسندگان می‌توانند در کنار فعالیت‌های دیگر، نوشتن را ادامه دهند و شرایط اقتصادی مانع خلق اثر نمی‌شود: «اغلب نویسندگان بیشتر فقط نویسندگی می‌کنند. حداکثر اگر بخواهند کار دیگری جز نویسندگی کنند، کلاس نویسندگی می‌گذارند یا استاد دانشگاه می‌شوند. این‌ها نمی‌تواند باعث شود منِ نویسنده ننویسم. ممکن است روند نوشتن کندتر شود، اما اینکه ننویسم، نداریم. وقتی که منضبط باشی، همه کار را می‌توانی انجام دهی.»

از نظر گلستان، دشواری‌های اقتصادی را نباید با ناتوانی در نوشتن یکی گرفت. او معتقد است نویسنده‌ای که تصمیم به نوشتن گرفته باشد، کار خود را ادامه می‌دهد و بسیاری از نویسندگان ایرانی هم با وجود شرایط دشوار همچنان آثار ارزشمندی خلق می‌کنند. او به‌ویژه به نویسندگان جوان اشاره می‌کند و می‌گوید روند کار آن‌ها را دنبال می‌کند و آثارشان را رو به پیشرفت می‌بیند: «کسی که بخواهد بنویسد، می‌نویسد. مگر نویسنده‌های ما آدم‌های پولداری هستند؟ نه، اما درجه‌یک هم می‌نویسند.»

هرچند رعایت‌نکردن کپی‌رایت در ایران به‌عنوان یکی از موانع حضور در نوبل مطرح می‌شود، این مترجم بر ایده تشکیل نهادی مستقل برای ترجمه آثار نویسندگان ایرانی پافشاری می‌کند و می‌گوید مسئله «کپی‌رایت» یا «شایسته‌نبودن آثار ایرانی» اصلاً نباید در گرفتن جایزه نوبل مطرح شود و فقط خودِ کتاب اهمیت دارد.